Yaponiyanın böyük imperiya arzusu: Qərbi təqlid etdi, Asiyaya hökmranlıq etdi

XIX əsrin sonlarında Yaponiya Qərbin qurduğu dünya nizamına qoşulmağa məcbur oldu. Lakin Avropa dövlətləri yəqin ki, yaponların bu yeni sistemin qaydalarını nə qədər sürətlə mənimsəyəcəyini və qısa müddətdə öz müəllimlərinə bənzəməyə çalışacaqlarını gözləmirdilər.
Tokugava şoqunluğunun mövcudluğunun son illərində — 1853–1868-ci illərdə — avropalılar Yaponiyanı Qərbin müəyyən etdiyi «qlobal» dünyaya cəlb etmək üçün ciddi səylər göstərirdilər. Yaponiya bu sistemə bərabərhüquqlu tərəfdaş kimi deyil, kiçik tərəfdaş statusunda qoşulmalı oldu. Ancaq sonrakı hadisələr göstərdi ki, yaponlar yeni qaydaları mənimsəməklə kifayətlənməyəcək, özləri də dünya gücünə çevrilməyə çalışacaqlar.
Tokugava şoqunluğu dövründə Yaponiya xarici dünyadan təcrid olunmuş həyat sürür, bu vəziyyətdən razı qalır və başqa ölkələri özünə nümunə götürməyə ehtiyac duymurdu. Meydzi inqilabından sonra isə vəziyyət kökündən dəyişdi. Qərb Yaponiya üçün təqlid edilməli nümunəyə çevrildi. Bu baxımdan, ilk növbədə Böyük Britaniya diqqət mərkəzində idi.
Bunun səbəbi təkcə ingilislərin Tokugava rejiminin devrilməsinə yardım göstərməsi deyildi. Böyük Britaniya dünyanın ən qüdrətli dövlətlərindən biri hesab olunurdu və Yaponiya onun ardınca getməyə çalışırdı. Bununla belə, söhbət liberalizm və demokratiyanın mənimsənilməsindən getmirdi. Yapon siyasi elitasına Almaniyanın dövlət idarəçiliyi modeli daha yaxın idi. Təsadüfi deyil ki, Yaponiyanın konstitusiyası hazırlanarkən Almaniyanın konstitusiya təcrübəsindən geniş istifadə edilmişdi. Böyük Britaniyanın isə vahid yazılı konstitusiyası yox idi. 1889-cu ildə imperator Meydzi konstitusiyanı öz təbəələrinə "bəxş etdi".
Hələ 1875-ci ildə Fukudzava Yukiti İngiltərənin iqtisadi yüksəlişini yüksək qiymətləndirirdi. Onun fikrincə, ingilislərin yüksək əlavə dəyər yaradan, texnoloji cəhətdən inkişaf etmiş məhsullar istehsal etməsi ölkəyə böyük sərvət qazandırır, əhalinin artmasına və dünyanın müxtəlif bölgələrində məskunlaşmasına şərait yaradırdı.
Belə elmi və sənaye səviyyəsinə çatmaq üçün onilliklər tələb olunurdu. Lakin bu, dünyanın müxtəlif ərazilərində möhkəmlənmək, başqa sözlə, ekspansiya siyasəti yürütmək istəyini daha az cəlbedici etmirdi. Əksinə, Böyük Britaniyanın əldə etdiyi nəticələr Yaponiya üçün həm nümunəyə, həm də iddialı məqsədə çevrilmişdi.
Böyük Britaniya nümunəsi və Yaponiyanın dəniz gücünə çevrilmək istəyi
Yaponları Britaniyanın tarixi təcrübəsində ən çox cəlb edən məqam onun müstəmləkə imperiyası yaratması və dünyada hegemon mövqe qazanması idi. Bu sahədə Almaniyanın Böyük Britaniya ilə rəqabət aparmaq imkanları məhdud idi. Günəşin batmadığı imperiya kimi tanınan Britaniyanın mülkləri qarşısında Almaniyanın müstəmləkələri xeyli kiçik görünürdü.
Yaponiyada xüsusi heyranlıq doğuran amillərdən biri də Britaniya donanması idi. Haqlı olaraq hesab edilirdi ki, güclü donanma olmadan İngiltərə dünyanın ən qüdrətli dəniz dövlətlərindən birinə çevrilə bilməzdi.
Yaponiya da buna bənzər donanma yaratmaq üçün böyük səylər göstərirdi. İngilis təlimatçılar yapon dənizçilərinə təlim keçir, ölkənin hərbi-dəniz qüvvələrinin inkişafına kömək edirdilər. Yaponiya da dənizlərə hökm edən dövlətə çevrilmək istəyirdi.
Bu yaxınlaşmanın mühüm göstəricilərindən biri 1902-ci ildə Yaponiya ilə Böyük Britaniya arasında imzalanan müttəfiqlik müqaviləsi oldu. Bu, Yaponiyanın ilk müttəfiqlik müqaviləsi idi.
Britaniya nümunəsi Yaponiya üçün son dərəcə cəlbedici idi. Ölkə müstəmləkə imperiyasına çevrilməyi qarşısına məqsəd qoymuşdu. Bunun başlıca səbəblərindən biri beynəlxalq aləmdə böyük dövlət kimi tanınmaq idi.
Həmin dövrdə Qərbin rəsmi siyasi diskursunda "müstəmləkəçilik" anlayışı bugünkü kimi mənfi məna daşımırdı. Əksinə, müstəmləkə dövlətinə çevrilmək "sivilizasiyalı" ölkələr klubuna daxil olmaq və onlarla eyni səviyyədə dayanmaq kimi qəbul edilirdi.
Ərazilərin genişləndirilməsi xalqların mövcudluq uğrunda mübarizəsinin qaçılmaz mərhələsi, təkamül və "tərəqqi" qanununun nəticəsi kimi təqdim olunurdu. Bu yanaşmada ekspansiya əxlaqi baxımdan müzakirə edilməli məsələ deyil, guya obyektiv tarixi zərurət sayılırdı.
Belə düşüncə tərzi cəmiyyətin hərbiləşməsinə gətirib çıxarırdı. Ordu və donanma qüdrətli dövlətin əsas dayaqları kimi təqdim edilirdi. Yaponiyanın təhlükəsizliyinə dair real və ya ehtimal edilən narahatlıqlara baxmayaraq, ölkə xaricdən hücuma məruz qalmadı. Müharibələrə başlayan tərəf isə hər dəfə Yaponiya oldu.
Yaponiya müharibələr yolu ilə imperiyaya çevrilir
Yapon kəndlilərinin bir qismi Havay adalarında işləyərək dollar qazanır, digərləri isə hərbi forma geyindirilərək 1894-cü ildə Çinlə müharibəyə göndərilirdi. Xaricdə kənd təsərrüfatı işçisi kimi çalışan yaponların qazandığı "dinc" pullar müharibəyə sərf olunurdu. Silahların əhəmiyyətli hissəsi isə xaricdən alınırdı.
Bütün gözləntilərin əksinə olaraq, Yaponiya Çinlə müharibəni asanlıqla qazandı və bunun nəticəsində Tayvanı əldə etdi.
1904-cü ildə Yaponiya Rusiyaya hücum etdi. Müharibənin nəticəsində Cənubi Saxalin Yaponiyaya keçdi, Rusiya isə Port-Artur qalasının yerləşdiyi Kvantun yarımadasını icarəyə götürmək hüququndan məhrum oldu.
1910-cu ildə Koreyanın ilhaq edilməsi Yaponiyada böyük sevinc doğurdu. Çünki bundan sonra ölkə artıq yalnız ada dövləti deyil, Asiya materikində də ərazilərə sahib olan güc kimi çıxış edirdi.
1914-cü ildə isə Yaponiya heç kim onu buna məcbur etmədiyi halda, öz iradəsi ilə Antanta tərəfində Birinci Dünya müharibəsinə qoşuldu. Hərbi əməliyyatlar əsasən Çinin Tsin­dao limanındakı Almaniya hərbi bazasının, eləcə də Sakit okeandakı kiçik alman müstəmləkələrinin — Marşall, Marian və Karolin adalarının ələ keçirilməsi ilə məhdudlaşdı.
Beləliklə, Yaponiya qısa müddət ərzində üç müharibədə iştirak etdi və hər dəfə ərazi baxımından qazanc əldə etməyə çalışdı.
Müharibələrin insan itkiləri Yaponiyaya necə təsir etdi?
Maraqlı məqamlardan biri də bu müharibələrdəki itkilərin Yaponiyanın demoqrafik vəziyyətinə ciddi təsir göstərməməsi idi.
Çinlə müharibədə döyüş itkilərinin təxminən 1 500 nəfər olduğu bildirilir. Bununla belə, beri-beri xəstəliyi, dizenteriya, vəba, malyariya və digər tropik xəstəliklər daha 12 min insanın həyatına son qoydu.
Rusiya ilə müharibədə Yaponiyanın itkiləri təxminən 70 min nəfərə çatdı. Birinci Dünya müharibəsində isə yapon ordusunun itkiləri cəmi 400 nəfər civarında idi.
Beləliklə, hərbi itkilər nisbətən məhdud qaldı və ölkədə iqtisadi-sosial həyatın fəlakətli şəkildə pozulması baş vermədi. Bunun səbəblərindən biri hərbi əməliyyatların əvvəlcədən yaxşı hazırlanması və qələbə ilə nəticələnməsi idisə, digər mühüm amil müharibələrin Yaponiyanın öz ərazisindən kənarda aparılması idi.
İnsan itkiləri cəmiyyət tərəfindən həddindən artıq ağır qiymətləndirilmirdi. Çünki Yaponiya özünün "yaşayış məkanını" genişləndirir, bu məqsəd isə itirilən həyatlarla müqayisədə daha vacib sayılırdı.
Üstəlik, həlak olanlar Yasukuni məbədində milli qəhrəmanlar kimi yad edilirdilər. Bu inanc çərçivəsində onların ölümündən sonra da dirilərlə mənəvi bağlarının qırılmadığı düşünülürdü.
Bununla belə, Rusiya–Yaponiya müharibəsi doğum səviyyəsinə müəyyən təsir göstərdi. 1903-cü ildə Yaponiyada 1 milyon 490 min körpə dünyaya gəlmişdisə, 1906-cı ildə bu rəqəm 1 milyon 394 minə düşmüşdü.
Hərbi qələbələr yaponların özünəinamını gücləndirdi
Müharibələrdə qazanılan qələbələr yaponların özünə münasibətini əhəmiyyətli dərəcədə dəyişdi.
Çinlə müharibədən əvvəl İnoue Tetsudziro yaponların öz ölkələrinin hüdudlarından kənarda bir millət kimi inkişaf edə bilməməsindən narahatlığını bildirirdi. Lakin müharibə başa çatdıqdan sonra onun fikirləri dəyişdi. O, artıq yaponların zəifliyindən danışmır, əksinə, onların yüksək təşəbbüskarlıq ruhuna malik olduqlarını vurğulayırdı.
Bir çox publisist Yaponiyanın "birinci dərəcəli dövlət" — ittokoku olduğunu müdafiə etməyə başladı. Ölkə getdikcə daha çox "böyük imperiya" adlandırılır, bəzən isə "Şərqin Böyük Britaniyası" kimi təqdim edilirdi.
Beləliklə, XIX əsrin ikinci yarısında Qərbin təsiri altında modernləşməyə başlayan Yaponiya qısa müddətdə özü də müstəmləkəçi dövlətə çevrildi. Qərbin siyasi və hərbi təcrübəsini mənimsəmək ölkəyə beynəlxalq nüfuz qazandırdı, lakin eyni zamanda ekspansiya, militarizm və ərazi işğalları siyasətini gücləndirdi.
Yaponiyanın yüksəlişi göstərdi ki, bir dövlətin Qərbin yaratdığı dünya nizamına daxil olması heç də həmin nizamın qaydalarını olduğu kimi qəbul etməsi ilə məhdudlaşmır. Bəzən yeni iştirakçı bu qaydaları mənimsəyərək, onların ən sərt və dağıdıcı tərəflərini öz siyasətinin əsasına çevirir.
Hazırladı Ağagül Mürsəlov,
KONKRET.az
P.S. Mətn Aleksandr Meşeryakovun 2026-cı ildə "Maarifçi" Dmitri Zimin mükafatının qısa siyahısına daxil edilmiş "Adsız Yaponiya: demoqrafik, tarixi və insani ölçü" kitabından bir parça tərcümə edilmiş variantıdır.