İranın bağladığı Hörmüz boğazı nədir və niyə "dünya iqtisadiyyatının boğazı" sayılır - SENSASİON TƏFSİLAT

Yaxın Şərq müharibə meydanına çevrilib. İran ərazisində genişmiqyaslı bombardmanların həyata keçirilməsi, ali dini rəhbərliyin və dövlətin əsas qərarverici mərkəzlərinin hədəfə alınması, eyni zamanda Hörmüz boğazının bağlanması ilə bağlı yayılan məlumatlar bölgəni faktiki olaraq yeni geosiyasi mərhələyə keçirib.
KONKRET.az xəbər verir ki, son zərbələr nəticəsində İranın ali dini lideri Ayətullah Əli Xameneinin qərargahının dağıdıldığı barədə rəsmi məlumat yayılıb. İsrail mediası Xameneinin öldürüldüyünü iddia edir. Lakin İranın Xarici İşlər naziri Abbas Əraqçı bu xəbərləri rəsmi şəkildə təkzib edib. Bir qədər sonra ali dini liderin İran xalqına müraciəti gözlənilir. Bununla belə, artıq mübahisə doğurmayan məqam odur ki, İranın ali dini rəhbərliyi, siyasi rəhbərliyi və hərbi komanda strukturları birbaşa hədəfə çevrilib.
Bu, sıradan bir hərbi əməliyyat deyil. Əgər doğrudan da ali rəhbərliyin qərargahı məhv edilibsə, bu, əməliyyatın məqsədinin infrastrukturun sıradan çıxarılması ilə məhdudlaşmadığını, rejimin özünün dəyişdiriləcəyinin hədəf seçildiyini göstərir.
Paralel olaraq İranın Hörmüz boğazını bağladığı barədə xəbərlər yayılıb. Hörmüz dünya neft tədarükünün təxminən 20 faizinin keçdiyi strateji keçiddir. Körfəz ölkələrinin ixrac etdiyi xam neft və mayeləşdirilmiş qazın böyük hissəsi məhz bu boğazdan daşınır.
Hörmüzün bağlanması bir neçə istiqamətdə dərhal təsir yaradır:
• Qlobal enerji qiymətlərində sıçrayış;
• Dəniz nəqliyyatının və sığorta xərclərinin kəskin artımı;
• Körfəz ölkələrinin ixrac gəlirlərində fasilə riski;
• ABŞ və Avropada enerji bazarlarında gərginlik və inflyasiya təzyiqi.
Bu gün Reuters-in xəbər axınında bazar analitikləri açıq şəkildə deyirlər: Hörmüzdə hətta qismən pozuntu belə neftdə ciddi bahalaşma dalğası yarada bilər; tam blokada ssenarisi isə qiymətləri kəskin sıçrada bilər.
Bu addım illərdir analitiklər tərəfindən İranın ata biləcəyi "ən son və ən sərt geoiqtisadi rıçaq" kimi qiymətləndirilirdi. Görünən odur ki, Tehran artıq bu kartı masaya qoyub.
İran siyasi sisteminin özəyi ali dini lider institutudur. Xameneinin qərargahının bombardman edilməsi və onun taleyi ətrafında yaranmış qeyri-müəyyənlik ölkə daxilində ciddi hakimiyyət balansı problemi yarada bilər.
Belə bir vəziyyətdə mümkün ssenarilər bunlardır:
1. Sürətli varislik və təhlükəsizlik rejiminin sərtləşdirilməsi – sistem özünü qorumağa çalışa bilər.
2. Elita daxilində parçalanma – hərbi və siyasi qanadlar arasında fikir ayrılığı yarana bilər.
3. Daxili etirazların yenidən alovlanması – son aylarda müşahidə olunan sosial narazılıq daha geniş miqyas ala bilər.
Əgər İsrail mediasının iddiaları təsdiqlənsə, bu, İran İslam Respublikasının quruluşundan bəri ən böyük siyasi sarsıntı ola bilər.
İsrail tərəfi əməliyyatın əsas məqsədinin rejimin dəyişdirilməsi olduğunu açıq şəkildə bəyan edib. Bu isə qarşıdurmanın sırf hərbi deyil, siyasi transformasiya məqsədi daşıdığını göstərir.
Vaşinqton üçün isə əsas dilemma iki istiqamətdədir:
Bir tərəfdən İranın hərbi və nüvə potensialının zəiflədilməsi; digər tərəfdən isə enerji bazarlarının çökməsi və münaqişənin nəzarətdən çıxaraq geniş regional müharibəyə çevrilməsi riski.
Regiondakı ABŞ bazaları və müttəfiq infrastrukturlar artıq risk zonasında sayılır. İranın regiondakı ABŞ obyektlərinə zərbələr endirməsi barədə məlumatlar qarşıdurmanın daha geniş fazaya keçə biləcəyini göstərir.
İranın növbəti addımları
Hörmüzün bağlanması və rəhbərliyin hədəfə alınması fonunda İranın atacağı addımlar daha sərt ola bilər:
• Regionda çoxcəbhəli hərbi eskalasiya;
• İsrailə raket və pilotsuz aparat hücumlarının intensivləşdirilməsi;
• Müttəfiq qüvvələr vasitəsilə dolayısı müharibənin genişləndirilməsi;
• Nüvə proqramının açıq sürətləndirilməsi və beynəlxalq razılaşmalardan faktiki imtina;
• Daxildə total hərbi vəziyyətin tətbiqi.
Bu ssenarilərin hər biri artıq lokal deyil, qlobal nəticələr doğura bilər.
Hazırkı mərhələ Yaxın Şərqdə illərdir yığılan gərginliyin pik nöqtəsidir. İran rəhbərliyinin birbaşa hədəfə alınması və Hörmüz boğazının bağlanması dünya nizamına təsir edən iki əsas faktordur.
Əgər tərəflər geri addım atmazsa, qarşıdurma ya sürətli siyasi dəyişikliklə nəticələnəcək, ya da uzunmüddətli regional müharibəyə çevriləcək.
Bir məsələ aydındır: hadisələr artıq ehtimal deyil, reallıq mərhələsindədir. Və bu reallıq Yaxın Şərqin gələcək siyasi xəritəsini müəyyənləşdirə bilər.Musavat.com