Türkiyə ilə viza rejimi tətbiq edilir? - SƏBƏBLƏR

Regionda radikal dini-ideoloji meyllərin güclənməsi, xaricdən idarə olunan təsir kampaniyaları və sərhədlərarası təhlükəsizlik riskləri Azərbaycan üçün ciddi problemlər yaradıb. Bu baxımdan Türkiyə ilə münasibətlərdə mövcud sərbəst gediş-gəliş imkanlarının qorunması nə qədər vacibdirsə, ölkəyə daxil olan şəxslərin hərəkətinə effektiv nəzarətin təmin edilməsi də bir o qədər əhəmiyyətlidir. Odur ki, Azərbaycanla Türkiyə arasında viza rejiminin tətbiqi təhlükəsizlik baxımından olduqca vacibdir.
Əlbəttə, Azərbaycan və Türkiyə arasındakı münasibətlər adi dövlətlərarası əlaqələr çərçivəsinə sığmır. İki ölkəni ortaq tarix, dil, mədəniyyət, strateji maraqlar və qarşılıqlı etimad birləşdirir. Bu münasibətlər uzun illər ərzində siyasi, iqtisadi və hərbi əməkdaşlığın möhkəmlənməsinə xidmət edib. Vətəndaşların qarşılıqlı səfərlərinin asanlaşdırılması da həmin yaxınlığın mühüm göstəricilərindən biridir.
Lakin beynəlxalq münasibətlərdə dostluq və qardaşlıq təhlükəsizlik məsələlərinə diqqətin azaldılması anlamına gəlməməlidir. Əksinə, strateji tərəfdaşlığın davamlılığı üçün mümkün risklərin vaxtında müəyyənləşdirilməsi və qabaqlayıcı tədbirlərin görülməsi vacibdir.
Bu baxımdan Azərbaycanla Türkiyə arasında mövcud gediş-gəliş qaydaları təhlükəsizlik prizmasından yenidən qiymətləndirilir.
Məlum olduğu kimi, Yaxın Şərqdə və regionun ayrı-ayrı ölkələrində baş verən proseslər göstərir ki, radikal dini-ideoloji qrupların fəaliyyəti təkcə bir dövlətin daxili problemi ilə məhdudlaşmır. Belə qruplar müxtəlif ölkələrdə sosial şəbəkələr, təbliğat materialları, qeyri-rəsmi əlaqələr və tərəfdar şəbəkələri vasitəsilə təsir imkanlarını genişləndirirlər.
Bu cür fəaliyyətlərin mövcudluğu avtomatik olaraq istənilən ölkədən gələn təhlükəni ortaya çıxarır. Doğrudur, Türkiyə vətəndaşlarının böyük əksəriyyətini radikal qruplarla əlaqələndirmək düzgün olmaz. Məsələ bütöv bir cəmiyyətə şübhə ilə yanaşmaq deyil, konkret risklərə qarşı dövlətin preventiv imkanlarını gücləndirməkdir.
Azərbaycanın təhlükəsizlik sistemi mümkün təhdidləri yalnız hadisə baş verdikdən sonra deyil, onun qarşısını almaq mərhələsində də çox önəmlidir. Bunun üçün sərhəddən keçən şəxslərin kimliyinin dəqiq müəyyənləşdirilməsi, səfərlərin məqsədinin qanuni çərçivədə qiymətləndirilməsi və riskli halların müvafiq qurumlar tərəfindən yoxlanılması əhəmiyyət daşıyır.
Xüsusilə dini-ideoloji təbliğatın təhsil müəssisələrinə, gənclərə və ictimai münasibətlərə təsir göstərməyə çalışdığı iddiaları gündəmə gələndə, dövlətin təhlükəsizlik və maarifləndirmə mexanizmlərinin effektivliyi daha böyük əhəmiyyət kəsb edir.
Bu bir faktdır ki, Azərbaycan və Türkiyə vətəndaşlarının qarşılıqlı səfərlərində şəxsiyyət vəsiqəsindən istifadə imkanları gediş-gəlişi xeyli asanlaşdırır. Bu mexanizm turizmə, ailə əlaqələrinə, biznes münasibətlərinə və xalqlar arasında təmaslara müsbət təsir göstərir.
Ancaq istənilən sadələşdirilmiş sərhəd proseduru kimi bu mexanizmin də təhlükəsizlik baxımından mütəmadi qiymətləndirilməsi aktual mərhələyə çatıb. Əsas sual sərbəst gediş-gəlişin ləğv edilib-edilməməsi deyil, mövcud rahatlıq qorunmaqla mümkün risklərin daha səmərəli idarə olunmasının necə təmin ediləcəyidir.
Hazırkı vəziyyətdə şəxsiyyət vəsiqəsi ilə səyahət özü-özlüyündə təhlükəsizlik boşluğu yaradır. Müasir sərhəd sistemlərində şəxsin kimliyinin yoxlanılması, məlumat bazalarının qarşılıqlı istifadəsi və risk göstəricilərinin təhlili müxtəlif sənədlərlə səyahət zamanı da həyata keçirilə bilər. Buna görə də yalnız şəxsiyyət vəsiqəsi ilə keçid məqsədəuyğun deyil.
Ayrı-ayrı təhlükəsizlik ekspertləri də hesab edir ki, mövcud mexanizmlərin müəyyən çatışmazlıqları aşkarlandığı üçün, əlavə yoxlama prosedurları və ya yeni hüquqi alətlər gündəmə gəlib.
Beləliklə, Azərbaycanla Türkiyə arasında viza rejiminin tətbiqi giriş prosedurlarının daha sistemli təşkil olunması və risklərin idarə edilməsi üçün əlavə imkanlar yaradacaq.
Çünki viza mexanizmi müəyyən hallarda səfərdən əvvəl əlavə məlumatların təqdim edilməsini, səfərin məqsədinin rəsmiləşdirilməsini və müraciətlərin əvvəlcədən nəzərdən keçirilməsini nəzərdə tutur. Bu isə müvafiq hüquqi və texniki imkanlar mövcud olduqda risklərin səfərdən əvvəl qiymətləndirilməsinə kömək edə bilər.
Buna görə də hazırda viza tətbiqinin mümkün faydaları təhlil edilir, onun iqtisadi və inzibati xərcləri, turizmə təsiri, biznes əlaqələri və mövcud sərhəd nəzarəti imkanları ilə müqayisəli şəkildə qiymətləndirilir.
Belə bir addımın real nəticə verməsi üçün etibarlı məlumat mübadiləsi, sənədlərin yoxlanılması və qanuni əsaslarla fərdi qiymətləndirmə mexanizmləri də güclü olmalıdır.
Digər tərəfdən, bütün Türkiyə vətəndaşlarına eyni qaydanın tətbiqi təhlükəsizlik baxımından mütənasib tədbir sayılıb-sayılmayacağı məsələsini də gündəmə gətirir.
Təhlillər onu göstərir ki, viza rejiminin zəruriliyi ümumi narahatlıqlara deyil, konkret təhlükəsizlik təhlilinə, statistik məlumatlara və mövcud prosedurların nəticələrinə əsaslanır.
Bir məsələyə də xüsusi diqqət yetirilməlidir. Azərbaycanla Türkiyə arasında viza rejimi məsələsi müzakirə olunarkən emosional yanaşmadan uzaq durmaq vacibdir. Belə bir təklifin səsləndirilməsi Türkiyəyə qarşı münasibət və ya iki ölkənin strateji tərəfdaşlığının zəiflədilməsi kimi təqdim edilməməlidir.
Gəlin unutmayaq ki, dövlət siyasətinin məqsədi riskləri müəyyənləşdirmək, onların qarşısını almaq və vətəndaşların təhlükəsizliyini qorumaqdır. Bu məqsədə çatmaq üçün görülən tədbirlər həm hüquqi əsaslara söykənəcək, həm də mümkün qədər səmərəli və mütənasib olacaq.
Məsələn, ilkin mərhələdə iki ölkənin müvafiq qurumları arasında məlumat mübadiləsinin genişləndirilməsi, saxta sənədlərlə mübarizə, konkret risklər üzrə xəbərdarlıq mexanizmləri və sərhəd yoxlamalarının təkmilləşdirilməsi qiymətləndirilə bilər. Bu tədbirlər yetərli olmazsa, digər hüquqi mexanizmlər, o cümlədən viza siyasətində ciddi dəyişiklik ehtimalı ayrıca araşdırılacaq.
Belə yanaşma həm təhlükəsizlik ehtiyaclarını, həm də Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinin strateji əhəmiyyətini nəzərə almağa imkan verər.
Əmin olmalıyıq ki, bu məsələdə Türkiyə tərəfi incik düşməyəcək. Əlbəttə, biz Türkiyə cəmiyyətini bütövlükdə radikal meyllərlə əlaqələndirmirik, konkret sübutlar olmadan şəxsləri təhlükə mənbəyi kimi təqdim etmirik və viza rejiminin bütün problemləri həll edəcəyini iddia etmirik.
Əsas məqsəd qardaş ölkədən gələn insanlara maneə yaratmaq deyil, hər iki dövlətin maraqlarına uyğun təhlükəsiz və etibarlı gediş-gəliş sistemini qorumaq olmalıdır.
Çünki dövlət təhlükəsizliyi nə qardaşlıq münasibətlərinə ziddir, nə də onlardan ayrı düşünülə bilər. Əsl strateji tərəfdaşlıq qarşılıqlı etimadı qorumaqla yanaşı, mümkün riskləri də vaxtında və peşəkar şəkildə idarə etməyi tələb edir.
KONKRET.az-ın Analitik Qrupu