Məcnunun praktik dəyəri, Füzulinin əhəmiyyəti

Məcnunun praktik dəyəri, Füzulinin əhəmiyyəti
Aqşin Yenisey yazır...
Xristinalıqda bir mələk var – Lüsifer. Şeytanın əkiz tayıdır. Latınca adının mənası "işıq gətirən" deməkdir. İslamda iblisin başına gələn bütün əhvalatlar İncildə Lüsiferin başına gəlir. Ağılın və gözəlliyin vəhdətindən yaradılmış bir mələkdir və buna görə də ilahi səltənətdə narsizmə, özünəvurğunluq xəstəliyinə yoluxur, nəhayət, Tanrı, Lüsiferi də bizim daşa və fitə basdığımız şeytan kimi yer üzünə qovur və rəvayətə görə, Lüsiferin paraşütü Afrikaya enir.
Hətta Afrikanı iki yüz il ərzində quldur kimi yağmalayan xristianlarda belə bir inanc var ki, bu qitədə daimi aclıqların, epidemiyaların olmasının səbəbi Lüsiferin oraya ayaq basmasıdır. Yəni bu xudbin mələk Afrikada deyil, Şimali Amerika qitəsində yerə ensəydi, indi orada pula pul deməyən yevangelistlər itə də bir çörək borclu olacaqdılar. Avam xristian! 
Lüsiferin adı həm də sənətdə məşhurdur. Aristotelin "Poetika"sından üzü bu yana belə bir fikir var ki, əsl sənətin içində bir lüsiferlik olmalıdır, yəni şeytanilik. Lüsiferin nəfəsi dəyməyən əsər estetikadan, gözəllikdən məhrumdur.  
Hətta 2001-ci ildə Nyu-Yorkda "Əkiz qüllələr"ə terror hücumlarını "sənət əsəri" adlandıran alman bəstəkar Karlxaynts Ştokhauzen üç mindən çox insanı yox edən bir terrora sənət deyib "əxlaqsızlıq" ittihamları ilə üzləşincə Lüsiferin köməyinə sığınmışdı ki, bəs Lüsiferin gözü ilə baxanda ən böyük dağıntıda da bir gözəllik, estetika görmək olur, məni də Lüsifer yoldan çıxardı. 
Beş-altı il bundan əvvəl belə bir suala cavab axtaran yazı yazdığım yadımdadır; "sənətin əxlaqi qorxusu olmalıdırmı?" Bu qorxu sənətdə nələrin görünməsini, ötürülməsini, yaşamasını istəmir? Müəllifin içində olan o gözəl Lüsiferdən oxucunun, tamaşaçının da içində varmı? 
Tolstoy deyirdi ki, sənət – özünə sənətkar deyən adamın yaşadığı duyğuları şüurlu şəkildə başqalarına ötürməsidir. Elə bir müəllif varmı ki, yaşadığı duyğuları olduğu kimi, daxili senzuraya məruz qoymadan başqasına ötürür? Məsələn, Füzuli bizə çəkdirdiyi dərdin nə qədərini özü çəkmişdi, yaxud Çarli Çaplin özünə bizim qədər gülə bilirdimi? Hələ mən soruşmuram ki, nə üçün Füzulidə bizə əzab vermək istəyən Lüsifer Çaplində bizə faciənin o biri əyləndirən, güldürən üzünü göstərir? Əgər sənət bizim içimizdəki Lüsiferin kefindən asılı olan bir şeydirsə, onda sənət əsərinin bütün məsuliyyəti nə üçün müəllifin adına yazılır? 
Gəlin, biz hələlik bu Lüsifer mövhumatını bir kənara qoyaq, Tolstoya qulaq asaq. Böyük yazıçının dediyi kimi, inanaq ki, müəllif yaşadığı duyğuları başqalarında da yaşada biləndir. Bir şair, yaxud rəssam bunu niyə istəyir? Yəqin ki, başqalarında yaşada biləcəyi duyğularda həm də özünün yaşayacağını düşünür, ən azı, xəyal edir. Bizi mənəvi cəhətdən zənginləşdirən də bizdə yaşayan Füzulilərin, Tolstoyların, Çaplinlərin sayıdır. Onların əsərlərinin bizdəki təəssüratı gec, ya da tez ağır bir duman kimi ruhumzdan, yaddaşımıdan çəkilib gedir, adları isə əbədi olaraq bizimlə qalır. Biz onların əsərlərin yerini gələcək nəsillərə adları ilə ötürürük. Bəzən Şekspirin bircə sonetini belə oxumayan adam onun adını çəkib öz dəyərini gözümüzdə, müvəqqəti də olsa, artıra bilir.  
Dinləyici, tamaşaçı, oxucu da müəlliflə bu "əsərdə yaşamaq" hüququnu yarı bölmək istəyir. Ona görə də, o da önünə çıxarılan əsərdə özünü axtarır. Özünü görmədiyi, tapmadığı sənət xalqı, kütləni maraqlandırmır. Repin, popun, meyxananın kütlə üçün önəmi də bu zaman ortaya çıxır. Fikrət Əmirovun simfoniyasında özünü görməyən adam hansısa meyxanada bütün var-yoxunu tapır və onu, meyxanadakı varlığını alqışlayır. Meyxana ona əbədilik hissi verir. O, başqalarında da yaşadığını görür. Meyxanadakı özünün həyatdakı özündən də "yaxşı oğlan" olması onu çoşdurur. Sevincindən bilmir neynəsin, qəfildən qalxıb dostunu bıçaqlayır!
Operanın, baletin (onun üçün) praktik əhəmiyyətsizliyi onu əsəbiləşdirir. Kral Lüdoviq baletə baxandan sonra gözəl qızların və içkilərin otağına çəkilib seksin ekstazına dalırdı. Mənim Əlmərdan dayım yüz il də baletə baxsa, Gülnisə gəlinbacıdan başqa getməyə yeri yoxdu. O da ki, özü demişkən, "çevir tatı, vur tatı". Və məhz Gülnisəni yadına salmasın deyə, televizorda balet görən kimi kanalı ağlamalı hind filmləri gedən yerə dəyişir. 
Kral baletdə özünü görür, özünə tamaşa edirdi, üstəgəl, bu sənət əsərinin onun üçün praktik əhəmiyyəti də var idi. Zövq anlayışı sənətdə qiymətləndirici meyar kimi bir az şişirdilmiş anlayışdır. Bəzən ən zövqsüz adamlar belə yüksək zövqlü əsərlərin adını çəkməklə özlərini zövq kahini kimi göstərə bilirlər. Zövq anlayışının eqoist, narsist yanaşma olduğu barədə başqa bir yazımızda danışarıq.    
Xalq, kütlə, sənətdə öz dərdini, ağrısını görmək istəyir. Bu dərd, ağrı lap Füzulinin qəzəllərindəki kimi mücərrəd olsa belə, onu beş yüz il bağrına basıb doğması, əziz-giramisi kimi sığallayır. Şərq kişisi Füzulidə özünü, öz problemini görür. Dişi cinslə öz arasındakı keçilməsi it zülmü olan mənasız səddləri aşa bilməmək probleminin həllini tapır. Məcnunluq – bir həlldir, bir həll variantıdır, çıxış yoludur! Xoşbəxt olmadığın cəmiyyətdən, sistemdən qaçışdır. Məcnunun sənət dəyəri bizə öyrədildiyi kimi heç də ruhani, didaktik olması deyil, kara gələn, praktik olmasıdır. Məcnun bir Şərq praktikasıdır! Seksual məğlubiyyətin acısını, ənənələr qarşısında acizliyin utanc hissini unutmaq üçün Məcnun bizə çıxış yolu kimi göstərilir. Bu, bizi sakitləşdirir; uzağı, Məcnun olaram. Məcnun bizim üçün ölümün yolunu kəsir! Uzağı, Məcnun olaram! Yəni hələ son deyil, ölüm deyil. Divanilikdə ölüm həm də ilkin mənasını itirir. Divanə üçün ölüm yox olmaq deyil, əksinə, varlığın başqa bir formasına dönüşdür. Məcnun olmaq bizi yox olmaqdan qoruyur. Füzulini bu praktik dəyərinə görə sevir xalqımız. Onun irfanında ilahiliyi yox, insaniliyi görə bilənlərə eşq olsun! Füzuli Məcnunu intiharın əlindən aldı.   
Eləcə də Getenin "Faust"unun dəyəri onun başdan-ayağa xristianlığın simvolları ilə bəzədilməsi deyil, əsərin sonunda Getenin, Faustun diliylə dediyi "Bəşəri xoşbəxtliyin səbəbi nədir" sualına dinin verdiyi cavabların yanlış olduğunu və bu xoşbəxtliyin səbəbinin söz, məna, ölüm deyil, iş-güc olduğu cavabını tapmasıdır.  Doktor Faust da bir Qərb praktikasıdır. Faust da Qərb insanını öz arxasınca çağırır, onu metafizik dünyadan real dünyaya dəvət edir. Faust da qərblini bu şəkildə ölümdən qoruyur.  
Sənətin əxlaqi dəyərini məncə, onun faydalılığında axtarmaq lazımdır. İtalyan filosofu Kroçe deyir ki, sənət gözəl olandır, amma "faydalı olmayandır" da demir. /oxu.az