"Şimal-Cənub" beynəlxalq nəqliyyat dəhlizi layihəsinə düzəlişlər edilməlidir - DETALLAR

Özbəkistan hakimiyyəti yəqin ki, "Şimal-Cənub" beynəlxalq nəqliyyat dəhlizinin strateji inkişafında bundan sonra da iştirak etməyəcək.
Bunun sübutu 2024-cü ilin iyulunda Qazaxıstanda birinci "Şimal-Cənub" nəqliyyat ticarət və ixrac forumunda Özbəkistan tərəfinin nümayəndələrinin iştirak etməməsidir.
Xatırladaq ki, həmin forumda beynəlxalq nəqliyyat dəhlizinin potensial inkişafı üzrə yol xəritəsi imzalanıb. Eləcə də bu nəqliyyat-logistika layihəsinin həyata keçirilməsi ilə bağlı digər beynəlxalq platformalarda Özbəkistan tərəfinin ümumi passivliyi özünü göstərib.
Yeri gəlmişkən, "Şimal-Cənub" beynəlxalq nəqliyyat dəhlizi Hindistan, Cənub-Şərqi Asiya, Afrika və Yaxın Şərq ölkələrindən Avropa İttifaqına və əks istiqamətdə yüklərin daşınması üçün əsas marşrutdur.
"Şimal-Cənub" beynəlxalq nəqliyyat dəhlizinin digər marşrutlar və xüsusən də Süveyş kanalından keçən dəniz marşrutu ilə müqayisədə əsas üstünlükləri daşıma məsafələrinin iki və ya daha çox dəfə qısaldılmasıdır. Bu da yükgöndərənlərə daşıma xərclərinə qənaət etməyə imkan verir.
"Şimal-Cənub" beynəlxalq nəqliyyat dəhlizinin inkişafı prosesinin intensivləşdirilməsi üç il əvvəl başlanıb.
Bu prosesə isə Xəzər dənizinin hüquqi statusuna dair tarixi konvensiyanın qəbul edildiyi 2018-ci ildə keçirilmiş "Beşinci Xəzər Sammiti" təkan verib.
Daha sonra ilk dəfə olaraq Rusiya, İran və Hindistan beynəlxalq "Şimal-Cənub" nəqliyyat dəhlizi haqqında saziş imzaladılar, sonralar Oman, Azərbaycan, Ermənistan, Belarus, Qazaxıstan, Suriya, Türkiyə, Tacikistan və Qırğızıstan da bu ölkələrə qoşuldu.
Layihəyə Hindistanın Mumbay limanından İranın Çehbehar və Bəndər Abbas limanlarına dəniz marşrutları, Rusiya, Azərbaycan və İrandan keçən dəmir yolu marşrutları, Xəzər dənizi boyunca dəniz nəqliyyatı, o cümlədən bitişik çay marşrutlarının inkişafı, Ermənistan, Azərbaycan, Qazaxıstan, Türkmənistan, İran və Rusiyadan keçən avtomobil yolları daxildir.
2022-ci ilin iyul ayında "Şimal-Cənub" beynəlxalq nəqliyyat dəhlizi ilə ilk kommersiya yükü göndərilib. Xəzər dənizi regionunda dəhliz üç marşrut üzrə keçir:
Rusiya və İran limanlarından istifadə etməklə transxəzər, qərbə Azərbaycandan, şərqə Qazaxıstan, Özbəkistan və Türkmənistandan keçməklə.
Lakin 2024-cü ildə məlum olub ki, "Şimal-Cənub" beynəlxalq nəqliyyat dəhlizinin genişləndirilməsi üzrə mövcud layihələr infrastruktur məhdudiyyətlərini aradan qaldırmaq üçün kifayət etmir. Hər iki quru marşrutu İran, Qazaxıstan, Türkmənistanda dəmir yollarının, eləcə də Rusiya və Qazaxıstanın avtomobil yollarının aşağı ötürücülük qabiliyyətinə mane olur.
Dəniz marşrutu limanlarının işi İranda onlara dəmir yolu yanaşmalarının olmaması səbəbindən ləngiyir.
Hazırda "Şimal-Cənub" beynəlxalq nəqliyyat dəhlizinin inkişafı planlarına düzəlişlər edilməsi gözlənilir, lakin dəhlizin Süveyş kanalına alternativ olaraq yerləşməsinə baxmayaraq, arteriyanın bütün istiqamətlərdə "darboğazlar" qalmaqdadır.
Belə ki, "Şimal-Cənub" beynəlxalq nəqliyyat dəhlizinin qərb qolunun əsas "darboğazı" İranın Rəşt və Astara şəhərləri arasında İran və Azərbaycan sərhədində dəmiryol relslərinin hələ çəkilməmiş hissəsidir.
Buna görə də dəmir yolu ilə daşınan mallar bir vaqondan digərinə yüklənməlidir.
Dəmir yolu xəttinin isə istifadəyə verilməsi 2028-ci ilə planlaşdırılır.
Eyni zamanda, dəhlizin şərq qolunda dəmir yolu xidmətləri fəaliyyət göstərir, lakin yükdaşıma üçün kifayət qədər imkan yoxdur. Həmçinin Türkmənistan və İrandakı sərhəd keçidlərində relslərin ölçüləri dəyişdirilməlidir.
Onu da qeyd edək ki, Transxəzər istiqamətində gəmilərin kifayət qədər tonajı yoxdur və qışda naviqasiya ilə bağlı problemlər, həmçinin İranın şimalındakı limanlarda tranzit rəsmiləşdirilməsində gecikmələr var.
2024-cü ilin iyulunda Rusiya, Qazaxıstan, İran və Türkmənistan "Şimal-Cənub" beynəlxalq nəqliyyat dəhlizinin şərq marşrutunun potensialının sinxron inkişafı üzrə yol xəritəsi imzalayıblar.
Bu sənədin həyata keçirilməsi 2027-ci ilə qədər dəhlizin ötürücülüyünü ildə 15 milyon tona, 2030-cu ilə qədər isə 20 milyon tona çatdıracaq.
Özbəkistan öz növbəsində "Şimal-Cənub" beynəlxalq nəqliyyat dəhlizinin potensialının sinxron inkişafı üzrə yol xəritəsinin imzalanmasında iştirak etməyib.
Bu, böyük ehtimalla, "Şimal-Cənub" beynəlxalq nəqliyyat dəhlizi layihəsinin iştirakçılarına qarşı Amerika Birləşmiş Ştatları tərəfindən qondarma "ikinci dərəcəli sanksiyaların" tətbiqinin potensial təhlükəsi ilə birbaşa bağlıdır.
Natiq Səlim,
KONKRET.az