Azərbaycan–Özbəkistan müttəfiqliyi: Bakı–Daşkənd xətti yeni regional reallıq formalaşdırır

Azərbaycanla Özbəkistan arasında əsrlər boyu formalaşmış ortaq tarix, mədəniyyət, dil və mənəvi dəyərlər üzərində qurulan münasibətlər bu gün dövlətlərarası əməkdaşlığın ən yüksək mərhələsinə – müttəfiqlik səviyyəsinə yüksəlib. Prezident İlham Əliyevin 21 avqust 2026-cı ildə Özbəkistanın Milli İnformasiya Agentliyinə müsahibəsi göstərir ki, Azərbaycan–Özbəkistan münasibətləri artıq yalnız iki qardaş ölkə arasındakı ənənəvi əlaqələr sistemi deyil, Cənubi Qafqazla Mərkəzi Asiyanı bir-birinə bağlayan daha geniş siyasi, iqtisadi və geostrateji xəttə çevrilir.
Mənim fikrimcə, müsahibənin əsas məqamlarından biri Prezident İlham Əliyevin Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərində siyasi etimadın roluna xüsusi diqqət çəkməsidir. Prezident Şavkat Mirziyoyevlə mövcud olan səmimi dostluq, qarşılıqlı hörmət və etimadın iki ölkə arasında qardaşlığın möhkəmlənməsində mühüm rol oynadığını vurğulayır. Bu yanaşma göstərir ki, Bakı–Daşkənd münasibətlərinin sürətli inkişafının arxasında yalnız dövlət maraqları deyil, yüksək səviyyəli siyasi etimad da dayanır.
Müsahibədə qeyd olunur ki, son beş ildə Azərbaycan və Özbəkistan arasında ən yüksək səviyyədə 15 qarşılıqlı səfər həyata keçirilib. Prezident İlham Əliyevin bu səfərinin son beş ildə Özbəkistana üçüncü dövlət səfəri, ümumilikdə isə qardaş ölkəyə yeddinci səfəri olması da siyasi dialoqun intensivliyini göstərir.
Bu siyasi dialoqun hüquqi əsasları da möhkəmləndirilib. 2024-cü ildə Prezident İlham Əliyevin Özbəkistana, 2025-ci ildə isə Prezident Şavkat Mirziyoyevin Azərbaycana dövlət səfərləri zamanı imzalanan sənədlər, xüsusilə Strateji tərəfdaşlığın dərinləşdirilməsi haqqında Bəyannamə və Müttəfiqlik münasibətləri haqqında Müqavilə münasibətlərin yeni mərhələsinin əsasını formalaşdırıb. 2023-cü ildə yaradılan Ali Dövlətlərarası Şura isə bu əməkdaşlığın mühüm institusional mexanizminə çevrilib.
Bu faktlar göstərir ki, siyasi yaxınlıq artıq davamlı və institusional mexanizmlərlə dəstəklənir, iki ölkə arasında münasibətlər uzunmüddətli strateji xarakter daşıyır.
Müsahibədə Prezident İlham Əliyev iki ölkə arasında əməkdaşlığın iqtisadiyyat, investisiya, sənaye, nəqliyyat, logistika, enerji, kənd təsərrüfatı, təhsil, elm, mədəniyyət və humanitar sahələri əhatə etdiyini bildirir. Bu isə müttəfiqliyin yalnız siyasi bəyanat səviyyəsində qalmadığını, çoxşaxəli əməkdaşlıq sisteminə çevrildiyini göstərir.
Prezident müsahibəsində bildirir ki, 2025-ci ildə Azərbaycanla Özbəkistan arasında ticarət dövriyyəsi üç dəfədən çox artaraq 795 milyon dollara çatıb. 2026-cı ilin yanvar–may aylarında isə ticarət dövriyyəsi 33 faiz artaraq 144 milyon dollar təşkil edib. 500 milyon dollar ümumi kapitalla yaradılmış Azərbaycan–Özbəkistan İnvestisiya Şirkəti də qarşılıqlı investisiyaların sistemli şəkildə genişləndirilməsi baxımından mühüm platformadır.
Bu göstəricilər iqtisadi münasibətlərin siyasi müttəfiqliyin mühüm dayaqlarından birinə çevrildiyini göstərir. Xüsusilə investisiya əməkdaşlığının institusional mexanizmlərlə dəstəklənməsi münasibətlərin uzunmüddətli iqtisadi əsasını gücləndirir.
Nəqliyyat və logistika sahəsi münasibətlərin regional əhəmiyyətini daha aydın göstərir. 2025-ci ildə iki ölkə arasında tranzit daşımalarının həcmi 6,7 faiz artaraq 1,4 milyon tona çatıb. 2026-cı ilin yanvar–iyun aylarında isə daha 12,2 faiz artım qeydə alınıb və daşımaların həcmi 675 min ton təşkil edib.
Bu rəqəmlər yalnız iqtisadi statistika deyil. Onların arxasında daha böyük geoiqtisadi proses dayanır. Azərbaycan Cənubi Qafqazda, Özbəkistan isə Mərkəzi Asiyada mühüm mövqeyə malikdir.
Çin–Qırğızıstan–Özbəkistan dəmir yolunun Orta Dəhliz və TRIPP ilə inteqrasiyası perspektivi isə Mərkəzi Asiya–Xəzər–Azərbaycan–Türkiyə–Avropa istiqamətində daha geniş nəqliyyat bağlantılarının yaranmasına imkan verə bilər.
Bu proses göstərir ki, Azərbaycan–Özbəkistan əməkdaşlığı iki region arasında nəqliyyat bağlantılarının gücləndirilməsi baxımından strateji əhəmiyyət qazanır. Bakı–Daşkənd xətti gələcəkdə Mərkəzi Asiyanın dünya bazarlarına çıxış imkanlarının genişlənməsində mühüm rol oynaya bilər.
Enerji əməkdaşlığı da bu prosesin mühüm hissəsidir. Prezident İlham Əliyev Azərbaycan, Qazaxıstan və Özbəkistanın müvafiq energetika qurumları tərəfindən Bakıda "Yaşıl Dəhliz Birliyi"nin təsis edildiyini bildirir. Bu layihə bərpaolunan enerjinin ixracı və onun Xəzər dənizinin dibi ilə nəqli imkanlarının inkişaf etdirilməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Bu istiqamət Azərbaycanın enerji siyasətində yeni imkanlar yaradır. Azərbaycan burada yalnız öz enerji resurslarının ixracatçısı kimi deyil, Mərkəzi Asiyanın enerji potensialını Avropa bazarları ilə əlaqələndirə biləcək strateji platforma kimi çıxış etmək imkanını genişləndirir.
İqtisadi əməkdaşlığın konkret nümunələri də diqqət çəkir. Füzuli rayonunda salınan 100 hektarlıq "Dostluq bağı", "Chevrolet" və "Isuzu" markalı avtomobillərin istehsalı, həmçinin Azərbaycanda Özbəkistan investisiyalı 130-dan çox kommersiya təşkilatının fəaliyyət göstərməsi münasibətlərin real iqtisadi layihələrlə möhkəmləndiyini göstərir.
Humanitar əlaqələr də bu mənzərənin mühüm hissəsidir. Azərbaycan və Özbəkistanda qarşılıqlı Mədəniyyət Günlərinin keçirilməsi, Xivədə "Şuşa Günləri"nin təşkil olunması və Türk Dünyası Həftəsində Özbəkistan nümayəndə heyətinin iştirakı humanitar əlaqələrin genişliyini göstərir. Bakının mərkəzində yaradılan "Özbəkistan" parkı da iki xalq arasında qardaşlığın daha bir rəmzi olacaq.
Təhsil sahəsində də qarşılıqlı əlaqələr diqqət çəkir. 2025–2026-cı tədris ilində Özbəkistanın 67 vətəndaşı Azərbaycanda, Azərbaycanın isə 176 vətəndaşı Özbəkistanda təhsil alıb. Özbəkistan Milli Pedaqoji Universitetinin Nizami Gəncəvinin adını daşıması isə iki ölkənin ortaq mədəni-mənəvi irsinin təhsil müstəvisindəki ifadəsidir.
Füzulidə Özbəkistanın təşəbbüsü ilə inşa edilən Mirzə Uluqbəy adına məktəb də iki xalq arasında qardaşlığın simvolik ifadəsidir. Heydər Əliyev Fondu tərəfindən həyata keçirilən təşəbbüslər isə Azərbaycan–Özbəkistan mədəni-humanitar əməkdaşlığının genişlənməsinə mühüm töhfə verir.
Müsahibənin mühüm siyasi istiqamətlərindən biri Azərbaycanın Mərkəzi Asiya və Türk dünyası ilə əlaqələrinin genişlənməsidir. Prezident İlham Əliyev Azərbaycan və Özbəkistanın Türk Dövlətləri Təşkilatı çərçivəsində əməkdaşlığının siyasi dialoq, iqtisadiyyat, nəqliyyat-logistika, təhsil, elm və mədəni-humanitar inteqrasiyanı gücləndirdiyini bildirir.
Azərbaycanın Mərkəzi Asiya Dövlət Başçılarının Məşvərət görüşlərinə tamhüquqlu iştirakı və "C5" formatının Azərbaycanın iştirakı ilə "C6" formatına çevrilməsi isə ölkəmizin regiondakı rolunun yeni mərhələyə keçdiyini göstərir.
Ümumilikdə, 21 avqust müsahibəsində səsləndirilən faktlar Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərində yeni mərhələnin formalaşdığını göstərir. İki ölkənin tarixi və mənəvi yaxınlığı artıq konkret siyasi, iqtisadi, investisiya, nəqliyyat, enerji və humanitar əməkdaşlıqla tamamlanır.
Bu baxımdan Bakı–Daşkənd münasibətləri artıq yalnız iki dövlətin əlaqələri çərçivəsində qiymətləndirilə bilməz. Bu əməkdaşlıq Mərkəzi Asiya ilə Cənubi Qafqaz arasında yeni bağlantıların formalaşmasına, Türk dünyasının inteqrasiyasının dərinləşməsinə və Azərbaycanın Avrasiyanın dəyişən geoiqtisadi arxitekturasında strateji rolunun güclənməsinə xidmət edir.
Siyasi şərhçi Fərid Şahbazlı / azxeber.com