Tehranın yumşalmaqdan başqa yolu qalmayacaq - İranın "Zəngəzir inadı"nın qırılma anı

"Son günlər Zəngəzur dəhlizi mövzusu İranla Rusiya arasında diplomatik gərginliyə səbəb olub. İranın narahatlıqlarını isə iki qrupa bölmək olar: açıq şəkildə ifadə olunanlar və dilə gətirilməyənlər. İkinci qrup İranın Zəngəzur dəhlizinə kəskin etirazının əsas səbəblərini əks etdirir, birinciyə isə bəhanə kimi baxmaq olar".
KONKRET.az xəbər verir ki, bu barədə "United World" nəşrinin dərc etdiyi məqalədə qeyd olunub.
Yazıda bildirilib ki, İran rəsmiləri heç vaxt tranzit marşrutun Ermənistanla sərhədi necə kəsəcəyinə dair ətraflı hüquqi izahat verməyiblər:
"İranın ən yüksək siyasi dairələrindən tutmuş mətbuata qədər qaldırdığı əsas məsələ sərhədləri boyunca baş verə biləcək geosiyasi dəyişikliklərdir. İran iddia edir ki, Zəngəzur dəhlizinin yaradılması Ermənistanla sərhəd əlaqəsini kəsəcək və bu, İranın maraqlarına ziddir. Bundan savayı, İranın Ermənistan vasitəsilə sanksiyalardan yan keçmək fürsətlərini necə dəyərləndirəcəyi ilə bağlı narahatlıqlar var".
Məqalədə qeyd olunub ki, bəzi iranlı analtiklər Azərbaycan və Türkiyəni NATO-nun maraqlarına uyğun hərəkət etməkdə ittiham edir və Zəngəzur dəhlizini "NATO dəhlizi" adlandırırlar:
"Son illər bəlli olub ki, Azərbaycandan çox Ermənistan qərbyönümlü siyasət yürüdür, regional güclərə qarşı Qərbin maraqları ilə uzlaşmaq məqsədi güdür. Görünür, İranın dəhlizə qarşı etirazı şimalda türk varlığının güclənməsi nəticəsində yarana biləcək potensial daxili təhlükələrlə bağlı şişirdilmiş narahatlıqlardan irəli gəlir. İranı narahat edən digər məqam isə Mərkəzi Asiya ölkələri ilə Türkiyə arasında hazırda öz ərazisindən keçən tranzit yollarına nisbi nəzarəti itirmək ehtimalıdır. Buna görə də İran Zəngəzur dəhlizinə alternativ olaraq "Araz dəhlizi"ni təşviq etməyə çalışır. Lakin bu narahatlıqlara baxmayaraq Zəngəzur dəhlizi reallaşmasa da, Azərbaycan Naxçıvan və Türkiyə ilə Ermənistan ərazisi vasitəsilə əlaqə saxlayacaq. Bundan əlavə, yarı blokada vəziyyətində olan Ermənistan 600 kilometr sərhədi olan Azərbaycan və Türkiyə ilə nəqliyyat marşrutlarını yenidən açmağa çalışır və bu, İranın mövqeyindən asılı olmayaraq baş verəcək. Üstəlik, bəzi iranlı analitiklərin Türkiyə ilə Azərbaycan arasında birbaşa quru əlaqəsinin əhəmiyyətli təhlükə yaratdığına dair arqumenti də doğruluqdan uzaqdır. Türkiyənin 1000 kilometrlik Qars-Axalkalaki (Gürcüstan)-Bakı-Xəzər dənizi-Türkmənistan-Qazaxıstan dəmir yolu ilə illərdir Orta Asiya ilə geniş nəqliyyat şəbəkəsi var".
Bəs İranın yaxın müttəfiqi sayılan Rusiya ilə arasında niyə gərginlik yaşanır?
Məqalədə vurğulanıb ki, bu vəziyyətin niyə yarandığını təhlil edərkən İran mediasında iki əsas perspektiv üstünlük təşkil edir:
"1. Rusiya İrana təzyiq edir:
Əsasən islahatçı düşərgədən olan bəzi analitiklər iddia edirlər ki, Moskva Tehranla Qərb arasında münasibətlərin yaxşılaşmasından narahatdır. Onlar hesab edirlər ki, Rusiya İranın diplomatik aparatına təzyiq göstərmək üçün Zəngəzur dəhlizi kimi müxtəlif məsələlərdən istifadə edir. Bu qrup iddia edir ki, Bayden administrasiyası dövründə nüvə danışıqlarının bərpasına əsas maneə Rusiya olub və Buşehr nüvə stansiyasının tamamlanmasında gecikmələr İranın nüvə sənayesini faktiki olaraq şikəst edib. Bu perspektivə görə, Rusiyanın yanaşması Tehranın Qərbə yaxınlaşmasının qarşısını alaraq, İran diplomatiyası üçün siyasi böhran yaratmağa hesablanıb. Bundan əlavə, bu analitiklər Rusiyanın Zəngəzur dəhlizinə dəstəyinin İranın milli maraqlarına və iki xalq arasında dostluq prinsiplərinə zidd olduğunu iddia edirlər.
2. İslahatçı strategiya:
Əsasən mühafizəkarlar düşərgəsindən olan digər bir qrup analitik hesab edir ki, Rusiya rəsmilərinin son bəyanatları heç bir yeni və ya təəccüblü siyasəti əks etdirmir. Onlar iddia edirlər ki, Rusiya 2020-ci il Dağlıq Qarabağ atəşkəs sazişindən sonra sovet dövründən qalan bütün tranzit marşrutlarının yenidən açılmasını ardıcıl olaraq vurğulayır. Zəngəzur dəhlizinin yenidən açılması 2020-ci il noyabrın 9-da atəşkəslə Bakı və İrəvanın razılaşdığı belə tranzit marşrutlarından biridir. Bu qrupun fikrincə, dəhlizin nəzarəti və təfərrüatları ilə bağlı hələ həll edilməli olan hüquqi və tənzimləyici problemlər olsa da, Moskvanın mövqeyi yeni və ya gözlənilməz deyil. Onlar iddia edirlər ki, islahatçı qrupların yaratdığı media gərginliyi ilk növbədə Qərbə mesaj vermək məqsədi daşıyır.
İslahatçılar, iddia edirlər ki, əgər Qərb İranın yeni hökumətinə əhəmiyyətli güzəştlər təklif etsə və ona əhəmiyyətli daxili uğur qazandırsa, İranın Rusiya ilə münasibətlərinə yenidən baxmağa imkan yarana bilər".
Nəşr məqalədə bildirib ki, İranla Rusiya arasında münasibətlərin dərinliyini nəzərə alsaq, Tehranla Moskva arasında son vaxtlar yaranmış siyasi gərginliyin tezliklə həll olunacağını gözləmək olar:
"Lakin bu, məsələnin bitdiyindən xəbər vermir. Əvvəlki illərdə olduğu kimi bu məsələdə Bakı və Ankara ilə İran arasında yenidən gərginlik yarana bilər. Maraqlıdır ki, hətta İrəvan da qeyd oluna məsələdə İranla həmrəy deyil. Reallıqda İran Zəngəzur dəhlizinin yaradılmasına qarşı çıxmaqla özünün təcrid olunmasının qarşısını almağa çalışsa da, ən mühüm şimal qonşularından bəziləri ilə fikir ayrılıqları yaradaraq özünü getdikcə təcrid olunmuş vəziyyətdə tapır.
Görünən odur ki, yaxın aylarda Rusiya və Türkiyə İranın narahatlığını aradan qaldırmaq üçün həll yolları hazırlayacaq, bu da Tehranın mövqeyini yumşaltmağa gətirib çıxara bilər. Eyni zamanda, İranın qonşu ölkələrin iradəsinə uyğunlaşmaqdan başqa seçimi qalmayacaq.
Bu məsələdə İran üçün ən böyük problem daxili məsələlərin xarici strategiyaya mənfi təsiridir. İran rəsmiləri daxili ictimai rəyin əhəmiyyətli təzyiqi altındadır və nəticədə onlar daha az xərc tələb edən həll yolu axtarmağa məcbur ola bilərlər".
Aygün,
KONKRET.az