Vaşinqton razılaşmasının arxasında nə dayanır? – Azərbaycanın geosiyasi qazancı və Zəngəzur planı

2025-ci il avqustun 8–9-da Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin ABŞ-a səfəri Bakı–Vaşinqton münasibətlərində yeni mərhələnin başlanğıcı olmaqla yanaşı, Cənubi Qafqazın geosiyasi xəritəsində baş verən dəyişikliklərin də mühüm göstəricisinə çevrildi. Vaşinqtonda Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh gündəliyinin yeni mərhələyə daşınması, eyni zamanda regional kommunikasiyaların açılması məsələsinin ön plana çıxması prosesin yalnız iki ölkənin münasibətləri çərçivəsində qiymətləndirilməsinin doğru olmadığını göstərir.
Burada söhbət artıq yalnız Azərbaycan–Ermənistan münasibətlərindən getmir. Məsələnin arxasında Cənubi Qafqazda yeni təhlükəsizlik və nəqliyyat arxitekturasının formalaşdırılması, böyük güclərin regiondakı təsir imkanlarının yenidən bölüşdürülməsi və Azərbaycanın geosiyasi çəkisinin artması dayanır.
Politoloq Züriyyə Qarayeva KONKRET.az-a açıqlamasında bildirib ki, Vaşinqton görüşlərinin əsas nəticələrindən biri Azərbaycanın artıq regionda baş verən proseslərin passiv iştirakçısı deyil, yeni regional düzənin formalaşmasında əsas aktorlardan biri kimi çıxış etməsidir.
Onun sözlərinə görə, 2020-ci və 2023-cü illərdə əldə edilən nəticələr Azərbaycanın diplomatik mövqeyini də əhəmiyyətli dərəcədə dəyişib.
"Azərbaycan uzun illər beynəlxalq vasitəçilərdən işğal faktının aradan qaldırılmasını gözlədi. Lakin nəticə əldə olunmadı. 2020-ci ildə hərbi-siyasi yolla ərazi bütövlüyünü, 2023-cü ildə isə bütün ərazisində suverenliyini bərpa etdikdən sonra Bakı danışıqlar masasına artıq problemi olan tərəf kimi deyil, regionun gələcək arxitekturasını müəyyən edən əsas aktorlardan biri kimi qayıtdı", – deyə politoloq bildirib.
ABŞ niyə Zəngəzur bağlantısına maraq göstərir?
Vaşinqton prosesinin ən mühüm istiqamətlərindən biri Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında kommunikasiyanın təmin edilməsi və TRIPP layihəsidir.
İlk baxışdan bu, nəqliyyat layihəsi kimi görünə bilər. Lakin məsələnin geosiyasi tərəfi daha böyükdür. Zəngəzur istiqamətində bağlantının reallaşması Azərbaycanı yalnız region ölkələri arasında nəqliyyat körpüsünə deyil, Avropa ilə Mərkəzi Asiyanı birləşdirən strateji tranzit mərkəzinə çevirə bilər.
Z.Qarayeva hesab edir ki, kommunikasiya xəttinin açılması Orta Dəhlizin imkanlarını əhəmiyyətli dərəcədə genişləndirə bilər.
"Burada məsələ yalnız avtomobil və ya dəmir yolunun açılmasından ibarət deyil. Belə bir kommunikasiya xəttinin fəaliyyətə başlaması Azərbaycanı Türkiyə, Mərkəzi Asiya və daha geniş Avrasiya məkanı arasında mühüm tranzit qovşaqlarından birinə çevirə bilər.
Zəngəzur istiqamətində bağlantının reallaşması Orta Dəhlizin imkanlarını genişləndirə, Xəzər hövzəsi ilə Türkiyə və Avropa arasındakı logistikanı gücləndirə bilər. ABŞ-ın bu prosesə marağının artması isə layihəyə daha geniş beynəlxalq geosiyasi məzmun qazandırır", – deyə politoloq bildirib.
Əslində, ABŞ-ın bu məsələyə marağı təsadüfi deyil. Mərkəzi Asiyanın enerji və xammal resurslarının dünya bazarlarına çıxarılması, Çinlə Avropa arasında alternativ ticarət marşrutlarının inkişaf etdirilməsi və Rusiya ərazisindən yan keçən nəqliyyat bağlantılarının gücləndirilməsi Vaşinqtonun daha geniş geosiyasi maraqları ilə üst-üstə düşür.
Bu baxımdan Azərbaycan üçün əsas üstünlük ondan ibarətdir ki, ölkə həm enerji, həm də nəqliyyat xəritəsində əhəmiyyətli mövqeyə malikdir.
Rusiya və İranın narahatlığı nə ilə bağlıdır?
Lakin yeni kommunikasiya xəritəsinin formalaşması regionun bütün dövlətləri tərəfindən eyni şəkildə qarşılanmır.
Cənubi Qafqaz tarixən Rusiya, İran, Türkiyə və Qərbin maraqlarının kəsişdiyi məkan olub. İndi isə nəqliyyat marşrutlarının yenidən qurulması bu rəqabətə yeni məzmun gətirir.
Azərbaycan–Naxçıvan bağlantısının Ermənistan ərazisindən keçməsi həm Ermənistanın regional rolunu dəyişə, həm də Türkiyə ilə Azərbaycan arasında birbaşa quru əlaqəni gücləndirə bilər. Bu isə təbii olaraq regiondakı digər güc mərkəzlərinin diqqətindən kənarda qala bilməz.
Azərbaycanın mövqeyi isə bundan ibarətdir ki, yeni kommunikasiya xətti hansısa dövlətə qarşı yönəlmiş layihə deyil, regional iqtisadi əməkdaşlığın tərkib hissəsidir.
Əgər bu yanaşma reallaşarsa, Ermənistan da uzun illər davam edən regional təcriddən çıxmaq və yeni nəqliyyat imkanlarından yararlanmaq şansı əldə edə bilər.
Beləliklə, Zəngəzur istiqaməti siyasi qarşıdurma xəttindən iqtisadi əməkdaşlıq xəttinə çevrilə bilər.
Bakı üçün əsas qazanc nədir?
Azərbaycanın əsas geosiyasi qazancı isə təkcə Naxçıvanla quru əlaqənin təmin olunması deyil.
Birincisi, Azərbaycanın Türkiyə ilə quru bağlantısı daha da möhkəmlənir.
İkincisi, Orta Dəhlizin əhəmiyyəti artır və Azərbaycan bu marşrutun əsas həlqələrindən birinə çevrilir.
Üçüncüsü, Bakı Mərkəzi Asiya ilə Avropa arasında artan iqtisadi əlaqələrdən əlavə dividendlər əldə edə bilər.
Dördüncüsü, Azərbaycanın regional siyasi çəkisi artır. Çünki nəqliyyat və enerji layihələrinin kəsişdiyi ölkənin danışıqlardakı əhəmiyyəti də yüksəlir.
Bu proses Azərbaycanı yalnız Cənubi Qafqazın deyil, daha geniş Avrasiya məkanının mühüm geoiqtisadi aktorlarından birinə çevirə bilər.
Azərbaycan hərbi qələbəni diplomatik nəticəyə çevirir
Politoloq Züriyyə Qarayeva hesab edir ki, Prezident İlham Əliyevin siyasətinin əsas xüsusiyyətlərindən biri hərbi nəticələrin diplomatik müstəvidə möhkəmləndirilməsidir.
"44 günlük Vətən müharibəsində qazanılan qələbədən sonra Azərbaycan qarşısına yeni müharibə məqsədi deyil, əldə edilmiş nəticələrin beynəlxalq hüquq və siyasi razılaşmalarla möhkəmləndirilməsi məqsədini qoydu.
Bakı sülh müqaviləsinin dövlətlərin qarşılıqlı şəkildə suverenliyini və ərazi bütövlüyünü tanıması prinsipi üzərində qurulmasını tələb etdi. Sərhədlərin delimitasiyası, kommunikasiyaların açılması və gələcək münasibətlərin dövlətlərarası normal çərçivəyə keçirilməsi gündəliyin əsas istiqamətlərinə çevrildi", – deyə o bildirib.
Bu mənada Azərbaycanın 2020-ci ildə əldə etdiyi hərbi qələbə 2023-cü ildə suverenliyin tam bərpası ilə tamamlandısa, hazırkı mərhələnin əsas məqsədi həmin nəticələri diplomatik və hüquqi mexanizmlərlə uzunmüddətli regional düzənə çevirməkdir.
Başqa sözlə, Bakının qarşısında artıq yeni ərazilər əldə etmək deyil, əldə edilmiş geosiyasi üstünlükləri dayanıqlı sülh və regional əməkdaşlıq sisteminə çevirmək vəzifəsi dayanır.
Vaşinqtondan sonra Cənubi Qafqazda nə dəyişə bilər?
Vaşinqton görüşlərinin əsas siyasi mesajı da məhz bundan ibarətdir: Azərbaycan artıq yalnız Qarabağ münaqişəsinin keçmiş tərəfi kimi deyil, Cənubi Qafqazın gələcək siyasi və iqtisadi arxitekturasının formalaşmasında iştirak edən əsas dövlət kimi çıxış edir.
Əgər sülh prosesi tam şəkildə həyata keçirilər, kommunikasiyalar açılar və əldə edilmiş razılaşmalar davamlı mexanizmlərlə möhkəmləndirilərsə, regionda uzun illər mövcud olmuş qarşıdurma modelinin yerini qarşılıqlı iqtisadi asılılıq modeli tuta bilər.
Bu isə Azərbaycanın ən böyük diplomatik dividendlərindən biri olacaq.
Çünki iqtisadi maraqların siyasi sabitlik yaratdığı bir regionda müharibəyə qayıdışın qiyməti dəfələrlə yüksəlir. Azərbaycan üçün isə belə bir model həm təhlükəsizlik, həm tranzit, həm enerji, həm də diplomatik baxımdan daha əlverişli regional mühit formalaşdırır.
Nəticə etibarilə, 8 avqust 2025-ci il Vaşinqton görüşünü yalnız Azərbaycan–Ermənistan sülh prosesinin növbəti mərhələsi kimi qiymətləndirmək kifayət deyil. Bu tarix Azərbaycanın hərbi qələbədən sonra diplomatik və geoiqtisadi üstünlüklərini institusional çərçivəyə salmaq cəhdinin mühüm mərhələlərindən biri kimi nəzərdən keçirilə bilər.
Əgər Vaşinqtonda formalaşdırılan siyasi çərçivə tam icra olunarsa, Zəngəzur bağlantısı reallaşarsa və Azərbaycan–Ermənistan sülhü dayanıqlı mexanizmlərlə təmin edilərsə, Cənubi Qafqazın son onilliklərdəki siyasi xəritəsi əhəmiyyətli dərəcədə dəyişə bilər.
Bu halda Azərbaycanın rolu da dəyişəcək: Bakı yalnız regionda sülhün əsas tərəflərindən biri deyil, Cənubi Qafqazı Mərkəzi Asiya, Türkiyə və Avropa ilə birləşdirən yeni geosiyasi və geoiqtisadi xəritənin əsas mərkəzlərindən biri olacaq.
Aynurə İsmayıl
KONKRET.az