1990-cı illərdən 2023-ə: Qarabağda suverenliyin bərpasına gedən yol – TƏHLİL

1990-cı illərin əvvəllərindən etibarən Ermənistanın Azərbaycana qarşı həyata keçirdiyi işğal siyasəti nəticəsində ölkənin beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazilərinin bir hissəsi işğal olunub, yüz minlərlə Azərbaycan vətəndaşı doğma yurdlarından didərgin düşüb. Münaqişənin həlli istiqamətində uzun illər müxtəlif beynəlxalq platformalarda danışıqlar aparılsa da, Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün tam bərpasını təmin edən siyasi razılaşma əldə edilməyib.
1993-cü ildə BMT Təhlükəsizlik Şurasının qəbul etdiyi 822, 853, 874 və 884 saylı qətnamələrdə işğal olunmuş Azərbaycan ərazilərindən qüvvələrin çıxarılması tələb olunsa da, bu tələblər uzun müddət icra edilməyib.
ATƏT-in Minsk Qrupu da təxminən üç onillik ərzində Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsinin siyasi yolla həlli üçün əsas beynəlxalq vasitəçilik formatlarından biri kimi fəaliyyət göstərib. Lakin uzunmüddətli danışıqlara baxmayaraq, münaqişənin yekun siyasi həlli mümkün olmayıb. 2020-ci ildə baş verən 44 günlük Vətən müharibəsi isə regiondakı status-kvonu əsaslı şəkildə dəyişib.
Mövzu ilə bağlı Züriyyə Qarayeva KONKRET.az-a açıqlamasında bildirib ki, 1990-cı illərin əvvəllərində Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsi nəticəsində Azərbaycanın beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazilərinin bir hissəsinin işğal olunması ölkə üçün ağır humanitar və siyasi nəticələr doğurub:
"1990-cı illərin əvvəllərində Ermənistan–Azərbaycan münaqişəsi nəticəsində Azərbaycanın beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazilərinin bir hissəsi işğal olundu və yüz minlərlə insan məcburi köçkün vəziyyətinə düşdü. 1993-cü ildə BMT Təhlükəsizlik Şurası 822, 853, 874 və 884 saylı qətnamələri qəbul etdi. Məsələn, 822 saylı qətnamədə Kəlbəcərdən və Azərbaycanın digər işğal olunmuş ərazilərindən qüvvələrin çıxarılması tələb edilirdi. 853 saylı qətnamədə isə Ağdamın və digər ərazilərin ələ keçirilməsi pislənir, qüvvələrin dərhal və tam çıxarılması tələb olunurdu. Lakin bu tələblər uzun illər yerinə yetirilmədi".
Ekspertin sözlərinə görə, ATƏT-in Minsk Qrupunun fəaliyyəti də münaqişənin yekun siyasi həllinə gətirib çıxarmadı:
"ATƏT-in Minsk Qrupu danışıqlar üçün əsas beynəlxalq vasitəçilik formatlarından biri olsa da, təxminən üç onillik ərzində yekun siyasi həll əldə edilmədi. 2020-ci ildə də həmsədrlər tərəfləri danışıqlara və siyasi həllə çağırırdılar".
Züriyyə Qarayeva qeyd edib ki, 2020-ci ilin 44 günlük Vətən müharibəsi regiondakı vəziyyəti köklü şəkildə dəyişib. Müharibə və 10 noyabr tarixli üçtərəfli bəyanatdan sonra Azərbaycan əvvəllər işğal altında olan ərazilərinin böyük hissəsi üzərində nəzarətini bərpa edib.
Bununla belə, ekspertin diqqətə çatdırdığı kimi, Qarabağın bir hissəsində Rusiya sülhməramlı kontingentinin yerləşdiyi şəraitdə erməni silahlı strukturları və de-fakto qurumlar mövcudluğunu davam etdirib. Bu vəziyyət 2023-cü ilin sentyabrına qədər davam edib.
"19 sentyabr 2023-cü ildə Azərbaycan həmin ərazidə hərbi əməliyyata başladı. BMT Baş katibi həmin vaxt güc tətbiqindən və itkilər barədə məlumatlardan ciddi narahatlığını bildirərək döyüşlərin dərhal dayandırılmasına çağırmışdı. Sentyabrın 20-də atəşin dayandırılması barədə razılıq əldə edildi. Bundan sonrakı proses nəticəsində Bakı Qarabağ üzərində faktiki dövlət nəzarətini bərpa etdi", – deyə ekspert bildirib.
Züriyyə Qarayeva hesab edir ki, 19–20 sentyabr 2023-cü il hadisələrinin Azərbaycan üçün əsas tarixi-siyasi nəticəsi 1990-cı illərin əvvəllərindən qalan ərazi nəzarəti probleminin faktiki olaraq başa çatması olub:
"Bu baxımdan, 19–20 sentyabr 2023-cü il hadisələrinin Azərbaycan üçün əsas tarixi-siyasi nəticəsi 1990-cı illərin əvvəllərindən qalan ərazi nəzarəti probleminin faktiki olaraq başa çatması və ölkənin bütün beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazisi üzərində dövlət hakimiyyətinin bərpası oldu. 2020-ci il müharibəsi ərazi bütövlüyünün böyük hissəsinin bərpası baxımından dönüş nöqtəsi idisə, 2023-cü ilin sentyabr hadisələri Bakı üçün bu prosesin suverenlik aspektini tamamlayan mərhələ kimi təqdim edilir".
Ekspert vurğulayıb ki, 2023-cü ilin sentyabr hadisələrinin nəticələri yalnız hərbi və siyasi aspektlərlə məhdudlaşmır. Qarabağ ermənilərinin kütləvi şəkildə Ermənistana getməsi regionda humanitar məsələləri də gündəmə gətirib.
"Beynəlxalq baxımdan 2023-cü il hadisələri humanitar nəticələr, Qarabağ ermənilərinin kütləvi şəkildə Ermənistana getməsi, onların hüquq və təhlükəsizliyi ilə bağlı ciddi müzakirələr doğurdu. Buna görə həmin mərhələnin tarixi əhəmiyyətini qiymətləndirərkən həm Azərbaycanın ərazi bütövlüyü və suverenliyinin bərpasını, həm də sonrakı dövrdə hüquqların qorunması, reinteqrasiya və davamlı Ermənistan–Azərbaycan sülhünün təmin edilməsi məsələlərini birlikdə nəzərə almaq vacibdir".
Beləliklə, 2020-ci il müharibəsi Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası istiqamətində mühüm mərhələni təşkil edib, 2023-cü ilin sentyabrında baş verən hadisələr isə Qarabağ üzərində dövlət nəzarətinin tam təmin olunması ilə nəticələnib. Bu proseslər Azərbaycanın müasir tarixində ərazi bütövlüyü və suverenliyin təmin edilməsi baxımından mühüm mərhələlər kimi xarakterizə olunur.
Aynurə İsmayıl
KONKRET.az