BÖYÜKLƏR ÜÇÜN NAĞIL: Amerika öz imperiyası olmadan niyə yaşaya bilməz?

Amerikalı populist-izolyasionistlərin seçkiqabağı çıxışlarını dinləmək bəzən absurd komediyaya baxmağa bənzəyir. MAGA şüarlı qırmızı papaq taxmış siyasətçi tribunaya çıxaraq son dərəcə sadə, lakin cəlbedici bir fikir irəli sürür:
"Biz niyə milyardlarla dollarımızı Avropanın, Asiya ölkələrinin və Allahın unutduğu Ukraynanın müdafiəsinə xərcləməliyik? Gəlin, sərhədləri bağlayaq, idxala 60 faizlik gömrük rüsumu tətbiq edək, hamıya arxa çevirək və öz rahat Amerika qalamızda yaşayaq!"
Bu çağırışlar izdihamın alqışları ilə qarşılanır. İnsanlarda belə bir təsəvvür yaranır ki, guya Amerika dünyanın minnətdarlıq bilməyən ölkələrinə təmənnasız yardım edən, əvəzində heç nə qazanmayan xeyirxah dövlətdir.
Lakin real geosiyasət tamam başqa qanunlarla işləyir. ABŞ-ın qlobal hegemonluğunun arxasında heç də xeyriyyəçilik dayanmır. Bu sistem bəşər tarixinin ən böyük, ən amansız və ən gəlirli maliyyə mexanizmlərindən biridir. Amerika həqiqətən də dünyadan təcrid olunmağa çalışsa, əslində öz iqtisadi və siyasi üstünlüklərinə ağır zərbə vurmuş olacaq.
Gəlin, Amerikanın qlobal gücünün hansı dayaqlar üzərində qurulduğuna nəzər salaq.
FOKUSUN SİRRİ: "Axı dolları siz özünüz çap edirsiniz!"
İzolyasionistlərin əsas manipulyasiyası "Biz öz pulumuzu xərcləyirik" fikrində gizlənir.
Amerika digər ölkələrə sadəcə öz zəhməti ilə qazandığı pulları vermir. ABŞ-ın dövlət borcu 40 trilyon dollara yaxınlaşıb. Belə bir borc yükü ilə dünyanın əksər ölkələri çoxdan ciddi iqtisadi böhranla üzləşərdi.
Bəs ABŞ necə olur ki, bu qədər böyük maliyyə yükünə baxmayaraq, iqtisadiyyatını və istehlak səviyyəsini qoruyub saxlaya bilir?
Cavab sadədir: dolların dünya ehtiyat valyutası statusu.
Amerikanın əlində bütün dünyaya təsir göstərən unikal maliyyə üstünlüyü var. ABŞ dollar emissiya edir, digər ölkələr isə həmin dollarlar müqabilində real məhsul və resurslar təqdim edirlər. Almaniya sənaye avadanlıqları, Tayvan yarımkeçirici çiplər, Yaponiya avtomobillər, Kolumbiya qəhvə, ərəb ölkələri isə neft ixrac edir.
Beləliklə, ABŞ öz valyutasının qlobal mövqeyindən istifadə edərək dünya iqtisadiyyatında xüsusi imtiyaz əldə edir.
Üstəlik, dolların dəyərini qorumaq üçün ABŞ-ın maliyyə sistemi dünya ölkələrinin dollar aktivlərinə və Amerika dövlət istiqrazlarına olan tələbatından da faydalanır. Dünyanın müxtəlif ölkələri ABŞ-ın dövlət borc qiymətli kağızlarını alır və bununla da Amerika maliyyə sisteminin dayanıqlığına töhfə verirlər.
Bəs müttəfiqlər niyə bu sistemlə razılaşırlar? Niyə 2008-ci ildə ABŞ-da başlayan qlobal maliyyə böhranının nəticələrini aradan qaldırmaq üçün digər ölkələr də böyük iqtisadi itkilərə məruz qaldılar?
Çünki Vaşinqton onlara təkcə dollar təklif etmir. O, həm də təhlükəsizlik təminatları verir.
Bu, mahiyyət etibarilə qarşılıqlı maraqlara əsaslanan böyük geosiyasi sövdələşmədir: siz dolların və Amerika maliyyə sisteminin qlobal mövqeyini dəstəkləyirsiniz, biz isə beynəlxalq ticarət yollarının təhlükəsizliyinə, müttəfiqlərimizin müdafiəsinə və mövcud dünya nizamının qorunmasına təminat veririk.
QLOBAL MÜHAFİZƏÇİ: ABŞ HƏRBİ-DƏNİZ QÜVVƏLƏRİ
Müasir qlobal ticarət sisteminin əsas dayaqlarından biri ABŞ Hərbi-Dəniz Qüvvələridir (United States Navy).
Beynəlxalq ticarətin təhlükəsizliyi yalnız BMT, Ümumdünya Ticarət Təşkilatı və beynəlxalq hüquq normaları ilə təmin olunmur. Bu sistemin arxasında həm də ABŞ-ın hərbi gücü dayanır.
1945-ci ildən sonra Amerika donanması dünya okeanlarında əsas təhlükəsizlik təminatçılarından birinə çevrilib. ABŞ hərbi gəmiləri strateji dəniz yollarında patrul xidməti aparıb, ticarət gəmilərinin və neft tankerlərinin hərəkətinin təhlükəsizliyinə töhfə verib.
Məhz bu hərbi üstünlük ABŞ-a dünya ticarət sistemində xüsusi mövqe qazandırıb. Vaşinqton beynəlxalq dəniz marşrutlarının təhlükəsizliyinə təsir göstərmək imkanına malikdir.
Əgər izolyasionistlər Amerikanın hərbi donanmasını dünya okeanlarından geri çəksələr, ABŞ dərhal yoxsul ölkəyə çevrilməyəcək. Onun kifayət qədər nefti, taxılı, təbii resursları və güclü sənaye potensialı var.
Lakin Amerika daha vacib bir üstünlüyünü itirə bilər: dünya iqtisadiyyatının mərkəzində dayanmaq və öz iqtisadi imkanlarından daha geniş miqyasda faydalanmaq imkanı.
Belə bir vəziyyətdə ABŞ qlobal təhlükəsizlik sisteminin saxlanılması ilə bağlı öhdəliklərini azalda bilər, amma bunun əvəzində beynəlxalq ticarət, maliyyə və siyasi təsir imkanlarının daralması ilə üzləşər.
TƏHLÜKƏSİZLİK SİSTEMİ ÇAT VERİR: Yəmən husiləri və İran qarşısında ABŞ-ın sınağı
Lakin bu gün Amerikanın problemi təkcə Donald Tramp və onun siyasi kursu deyil. Daha ciddi məsələ ABŞ-ın yaratdığı qlobal təhlükəsizlik sisteminin əvvəlki effektivliyini itirməsidir.
Dünya bunu xüsusilə Qırmızı dənizdə və Fars körfəzində baş verən hadisələr fonunda görür.
ABŞ donanmasının gücü və nüfuzu ciddi sınaq qarşısındadır. Yəməndə fəaliyyət göstərən husilər Qırmızı dənizin cənub girişində gəmiçilik üçün ciddi təhlükə yaradıblar. Onların hücumları nəticəsində bir sıra beynəlxalq yükdaşıma şirkətləri Süveyş kanalı marşrutundan istifadəyə yenidən baxmalı, gəmilərini Afrikanın cənubundan keçən daha uzun və bahalı yola yönəltməli olublar.
Bu, dünya ticarətinə əlavə vaxt və maliyyə itkisi gətirir.
Digər tərəfdən, İranın Hörmüz boğazı ətrafındakı fəaliyyəti də beynəlxalq gəmiçilik üçün ciddi risk mənbəyidir. Tehran uzun illərdir bu strateji su yolundan geosiyasi təzyiq vasitəsi kimi istifadə edir. Tankerlərin saxlanılması, gəmilərin ələ keçirilməsi və hərbi qarşıdurma təhlükəsi dünya enerji bazarlarına birbaşa təsir göstərir.
Bütün bunlar ABŞ-ın hərbi üstünlüyünün avtomatik olaraq bütün təhlükələri aradan qaldırmağa kifayət etmədiyini nümayiş etdirir.
Dünya ölkələri, o cümlədən Çin, Rusiya, Səudiyyə Ərəbistanı və Hindistan baş verənləri diqqətlə izləyirlər. Onlar üçün əsas sual budur: ABŞ indiyədək təminatçısı olduğu beynəlxalq təhlükəsizlik sistemini bundan sonra da qorumaq iqtidarındadırmı?
Əgər qlobal təhlükəsizliyin əsas təminatçısı Yaxın Şərqdə nisbətən kiçik silahlı qruplaşmaların yaratdığı təhlükələri belə tam aradan qaldıra bilmirsə, onda Tayvan məsələsində Çinə qarşı hansı imkanlara malik olacaq?
Bu sual getdikcə daha çox aktuallaşır.
AMERİKA İZOLYASİONİZMLƏ NƏ İTİRƏ BİLƏR?
ABŞ üçün izolyasionizm sadəcə xarici siyasət kursunun dəyişməsi deyil. Bu, ölkənin onilliklər ərzində qurduğu qlobal təsir sisteminin zəifləməsi deməkdir.
Əgər Vaşinqton həqiqətən də dünyadan təcrid olunmaq qərarına gəlsə, bir sıra ciddi geosiyasi dəyişikliklər baş verə bilər:
1. Avropa öz təhlükəsizlik sistemini qurmağa çalışacaq. ABŞ-ın müdafiə təminatlarına etimad azaldıqca Avropa ölkələri hərbi potensiallarını artırmağa, hətta nüvə çəkindirməsi məsələsini yenidən müzakirəyə çıxarmağa məcbur qalacaqlar. Bu isə Avropada yeni silahlanma yarışına səbəb ola bilər.
2. Yaponiya və Cənubi Koreya müdafiə strategiyalarını dəyişəcəklər. ABŞ-ın təhlükəsizlik təminatlarının zəifləməsi bu ölkələrdə müstəqil hərbi və nüvə potensialı ilə bağlı müzakirələri gücləndirə bilər. Hər iki ölkə yüksək texnoloji və sənaye imkanlarına malikdir.
3. Yaxın Şərqdə Çinin mövqeləri güclənəcək. ABŞ-ın regiondakı təsirinin azalması Səudiyyə Ərəbistanı və digər Körfəz ölkələrinin Pekinlə daha sıx iqtisadi və siyasi əməkdaşlığa yönəlməsinə şərait yarada bilər.
4. Dünya maliyyə sistemi parçalanma təhlükəsi ilə üzləşəcək. Regional iqtisadi bloklar və alternativ maliyyə mexanizmləri güclənə bilər. Dolların beynəlxalq ehtiyat valyutası kimi mövqeyi zəifləyərsə, ABŞ dövlət istiqrazlarına tələbat azala, dolların ölkəyə geri axını və inflyasiya təzyiqləri arta bilər.
Bütün bunlar ABŞ-ın bir gündə çökəcəyi anlamına gəlmir. Lakin qlobal hegemonluğun zəifləməsi Amerikanın iqtisadi və siyasi üstünlüklərinə ciddi zərbə vura bilər.
Amerikanın qlobal hegemonluğunu uçurumun kənarında hərəkət edən velosipedə bənzətmək olar. Velosipedi idarə edən şəxs deyə bilməz ki, "yoruldum, bir az dayanıb dincələcəyəm". Çünki hərəkət dayandığı anda tarazlıq pozula bilər.
ABŞ da onilliklər ərzində formalaşdırdığı dünya nizamını qorumaq üçün siyasi, iqtisadi və hərbi resurslarını səfərbər etməyə məcburdur. Əks halda, onun boşaltdığı mövqeləri başqa güc mərkəzləri tutmağa başlayacaq.
Amerika elitasının daha praqmatik qanadı bunu yaxşı anlayır. Buna görə də Ağ Evdə kimin oturmasından asılı olmayaraq, ABŞ-ın tam izolyasiyaya çəkilməsi asanlıqla həyata keçirilə biləcək qərar deyil.
Amma bu gün Amerika rəhbərliyinin mövcud dünya nizamını qorumaqda üzləşdiyi çətinliklər bir reallığı üzə çıxarır: "xeyirxah dünya jandarmı" dövrü başa çatmaq üzrədir.
Yeni mərhələdə hər bir dövlət öz təhlükəsizliyini təmin etmək üçün daha çox məsuliyyət daşımalı olacaq. Artıq heç kim yalnız okeanın o tayındakı müttəfiqinin vədlərinə arxayın ola bilməyəcək.
Çünki beynəlxalq siyasətdə ən etibarlı təminat başqasının verdiyi kağız üzərindəki vəd deyil, dövlətin öz iqtisadi, hərbi və siyasi gücüdür.
Müəllif: Uarden Null
Hazırladı: Ağagül Mürsəlov,
KONKRET.az