İrandakı etirazlar necə yekunlaşacaq? - Ya molla rejimi gedəcək, ya da

"İranda baş verən hadisələri yalnız ölkənin daxili prosesi kimi qiymətləndirmək olmaz. Bu proses kifayət qədər mürəkkəb və maraqlıdır".
Bu sözləri azxeber.com-a açıqlamasında Əməkdar jurnalist, siyasi şərhçi Elçin Alıoğlu deyib.
O bildirib ki, İranda gedən proseslərin əsas hərəkətverici qüvvələri ölkə daxilindən daha çox kənar amillərlə bağlıdır:
"İranda gedən proseslərin əsas hərəkətverici qüvvələri ölkə daxilindən daha çox kənar amillərlə bağlıdır. Belə ki, ABŞ və İsrailin həyata keçirdiyi və 12 gün davam edən zərbələrdən sonra İran rejiminin çökəcəyi iddia olunurdu. Qərb və özlərini demokrat hesab edən qüvvələr düşünürlər ki, İrandakı rejimi asanlıqla devirmək mümkündür. Amma bu, belə deyil. Hələ Şah Abbas, Şah Təhmasib, hətta Şah İsmayılın dövründən etibarən İranda qanunverici hakimiyyətlə dini hakimiyyət arasında bölgü mövcud olub.
Bu sistemi asanlıqla ləğv etmək mümkün deyil. Bu gün İran öz tarixi ilə üz-üzədir. İrandakı mənzərə ciddi təhlükələr ehtiva edir. Daxili gərginlik artıq son həddə çatıb. İllərlə yığılan sosial yorğunluq, iqtisadi tənəzzül və ideoloji ziddiyyətlər birləşərək partlayış nöqtəsinə yaxınlaşıb. Bu mərhələni "İslam İnqilabının mental yorğunluğu" adlandırmaq olar".
E.Alıoğlu bildirib ki, 1979-cu ildə yaranan siyasi layihə artıq gücünü itirib:
"1979-cu ildə yaranmış bu siyasi layihə artıq cazibədarlığını və səfərbərlik gücünü itirir. O dövrdə inqilab ədalət, müstəqillik və mənəvi yenilənmə vədləri ilə cəmiyyəti cəlb etmişdi. İranın Ali lideri Xamenei də məhz bu şüarlarla ABŞ, İsrail və Fransa tərəfindən hakimiyyətə gətirilmişdi. Bu gün isə bitib-tükənməyən iqtisadi böhran, gündəlik sağ qalmaq mübarizəsi milyonlarla insanın həyatını ağırlaşdırır".
Ekspert vurğulayıb ki, Güney azərbaycanlıların susqunluğunun müəyyən səbəbləri var:
"Güney azərbaycanlılar əvvəlki etiraz dalğalarında aktiv deyildilər. Amma bu dəfə vəziyyət dəyişib. Əsas məsələ Təb­riz bazarının hansı istiqamətdə mövqe tutacağıdır. Orta sinfin, xüsusilə əsnafın kimdən yana olacağı həlledici məsələdir. Bu dəfə əsnaf dəyişiklik, yeni idarəetmə tələb edir. Çünki güneylilər borclardan, boş vədlərdən və yalanlardan beziblər və hakimiyyətin dəyişməsini istəyirlər.
Lakin ABŞ Rza şah Pəhləvi modelini önə sürür. Onlar monorxiyanı bərpa etmək niyyətindədir. Güney azərbaycanlılar isə bu məsələdə ehtiyatlı davranırlar. Çünki bölgədə iki əsas düşərgə formalaşıb. Birinci Urmiya düşərgəsi olan və hakimiyyət strukturlarında, xüsusilə təhlükəsizlik və müdafiə sahələrində təmsil olunan qrupdur. İran Prezidenti Məsud Pezeşkian da bu düşərgəyə yaxın fiqur sayılır. Digər tərəfdə isə Güney Azərbaycanın dini və mənəvi elitası Ərdəbil dayanır. Onlar özlərini həm sistemin dayağı, həm də ideoloji mərkəz hesab edirlər. Güney azərbaycanlıların susqunluğunun səbəbi məhz bu daxili balansla bağlıdır".
O qeyd edib ki, İranda etirazların nəticə verməməsinin əsas problemi liderin olmamasıdır:
"İranda etirazların əsas problemi isə liderin olmamasıdır. Etirazçılar müxtəlif şəxslərin adlarını çəkə bilərlər. Müxalifət parçalanıb və güclü koordinasiya yoxdur. Ümumilikdə, İran üçün üç mümkün ssenari mövcuddur. Birincisi inersial sabitləşmə ssenarisi mümkün ola bilər. Burada rejim güc strukturunu nəzarətdə saxlayır, etirazlar məhdudlaşır və hakimiyyətdə kosmetik provakasiyalar aparılır. Xamneinin istefası və ya hakimiyyətin oğluna keçməsi mümkündür. Müəyyən qədər sanksiyaların aradan qaldırılması hesabına iqtisadiyyatın müvəqqəti düzəlməsi mümkündür.
İkincisi isə hərbi praqmatizm ssenarisidir. Bu halda SEPAH dövlət idarəçiliyini tam nəzarətə götürür və ABŞ ilə taktiki dialoq istisna olunmur. Belə olan halda din elementləri zəifləyir.
Üçüncü ən zəif ssenari isə inqilabi çökmədir. Etirazlar kütləvi hal alır, ordu parçalanır, hakimiyyət müvəqqəti şuralara və ya Pəhləvinin rəhbərlik etdiyi keçid hökümətinə verilir. Azərbaycan türkləri üçün ən əlverişli variant federal İran modelidir. Burada söhbət kürdlərə, bəluclara, ərəblərə geniş müxtariyyətin verilməsindən gedir. Lakin bu ssenari yüksək risklidir, çünki özlüyündə daxili qarşıdurma, xarici müdaxilə və hətta vətəndaş müharibəsi ehtimalını artırır".
Şahanə Ziyad