"Le Monde": "Avstriya Almaniyaya yad olduğu kimi Ukrayna da Rusiyaya yaddır" - ARAŞDIRMA

Vladimir Putinin fevralın 21-də televiziya ilə çıxışı zamanı Ukrayna ilə bağlı siyasətinə haqq qazandırmaq üçün söylədiklərinin əksinə olaraq, Ukrayna ilə Rusiya arasında parçalanma çoxdan baş verib. Və bunun Putin dediyi kimi SSRİ-nin yaradılması ilə heç bir əlaqəsi yoxdur.
Rusiya Prezidenti televiziya ilə məlum çıxışında Ukrayna ilə bağlı siyasətinə haqq qazandırdı. O, bu dövlətin legitimliyinə və orada ayrıca bir millətin mövcudluğuna kəskin etiraz etdi.
"Uzun müddət qədim Rusiyanın cənub-qərbindəki tarixi torpaqlarının sakinləri özlərini rus adlandırırdılar". "Müasir Ukraynanı bolşevik Rusiyası yaradıb". "Çünki Lenin oktyabr inqilabından sonra Ukraynada meydana çıxan millətçilərə güzəştə getdi".
Putinə görə, "beləcə inzibati vahidlərə əvvəllər heç vaxt mövcud olmayan milli dövlət quruluşlarının statusu və forması verildi. Bu Leninin səhvi idi". Qəribə burasıdır ki, təkcə Putin deyil, bir çox tarixçilər belə düşünür.
Prezident Putinin fikrincə, indi SSRİ-nin bu və digər səhvlərinin düzəlişi gedir. Əlbəttə ki, Putinin bu təhlil kökündən səhvdir. Tarixə aid əsərlərdə bəzən ilk "rus" dövləti hesab edilən "Kiyev Rus"unun adı çəkilir. Bunu Fransa tarixində ilk padşahların – Klovi və Böyük Karlı adlandırılması ilə müqayisə etmək olar. Lakin onlar özlərini frank adlandırırdılar.
Rus qədim adı daha sonralar Kiyev Knyazlığı ilə ifadə edildi (XIII əsrdə monqol istilası nəticəsində xəritədən silinib). Kiyev knyazlığı slavyan və german, eləcə də fin-uqor xalqlarının birgə yaşadığı çoxmillətli və multikultural ərazini əhatə edirdi.
Təxminən 1115-ci ildə Kiyev monastırında tərtib edilmiş Nestorun salnaməsi slavyan dilində, yəni Kiril və Methodiusun İncili tərcümə etdiyi dildə yazılmışdır. Əslində Rusiya dövləti yalnız XV-XVI əsrlərdə məkrli Muskovi ətrafında formalaşmışdır. Onun dili ukrayna və belarus dillərindən fərqlənirdi. Baxmayaraq ki, ortaq bir matrisə – bütün Şərqi slavyanlar üçün ümumi olan qədim rus "proto-dili" 11-12-ci əsrlərin yazılı mənbələri tərəfindən təsdiqlənir.
Müasir dövrdə Ukrayna Polşa-Litvanın təsir dairəsinə düşdü (bu, sivil Roma ilə ittifaqa girən Ukrayna Yunan Katolik Kilsəsinin, qondarma Uniatesin yaranmasına səbəb oldu). Ukrayna ərazisində bir neçə dövlət birləşmələri, xüsusən 17-ci əsrdə Kazak Hetmanlığı (bu, 1863-cü ildə Polşa himninin açıq əks-sədaları ilə yazılmış "Ukrayna ölməmiş" milli himni ilə xatırlanır) mövcud idi.
Yalnız növbəti əsrdə Ukraynanı öz imperiyasının bir hissəsi edən və onun adını Novorossiya qoyan II Yekaterinanın dövründə baş verdi. (Əslində Novorossiya indiki Ukraynanın XVIII əsrdə Osmanlılardan Rusiya tərəfindən fəth edilən və rusların məskunlaşdığı cənub və şərq bölgələrinə verilən ad idi. "Vəhşi çöl" ərazisində ukraynalılar yox idi). Ancaq çarizm dövründə də ukraynalılar artıq müstəqil, ayrı bir xalqa çevrildi. Baxmayaraq ki, Ukrayna sözü onların torpaqlarını təyin etmək üçün istifadə edilmirdi. (Buna Puşkinin 1828-ci ildə yazdığı "Sakit Ukrayna gecəsi" misrasını xatırlatmaq olar).
1896-cı ildə yazılmış 41-ci cilddə Brocxaus və Efron ensiklopedik lüğətini yenidən oxumaq kifayətdir: "Kiçik ruslar və ya cənubun rusları beloruslardan 4 dəfə çox, Böyük Ruslardan isə 2 -3 dəfə az olan üç rus millətindən biridir". Beləliklə, onları rəsmi dildə təyin etmək üçün istifadə edilən nəzakətli etnonimlər: qərbdə "Belaruslar" (və ya Ağ Ruslar) və cənub-qərbdə "Kiçik Ruslar" (ukraynalıların kimliyini qorumaq üçün kifayət edir).
1897-ci ildə imperiya əhalisinin ümumi siyahıyaalınması zamanı kiçik ruslar ayrıca bir qrup olaraq qeyd edilirdi. Rusiya imperiyasının əhalisinin 17,8%-ni təşkil edən 22,3 milyon insan "Kiçik ruslar" sayıldı. Onlar əcnəbi hesab edilmirdilər və sadəcə assimilyasiyaya gedirdilər. Ancaq ruslardan tamamilə ayrı olan bu xalqa, fransız mənbələrinə görə, çox laqeyd yanaşırdılar.
O zaman Ukraynalılar qafqazlılar və tatarlar kimi Böyük Rus icmasına qoşulmaq təklif edildi. Təəccüblü deyil ki, rus zülmkarlarını belaruslar moskvalılar, ukraynalılar isə tatarlar kimi "katsaplar" adlandırırdılar. Görünür, bu xalqlar arasında parçalanma SSRİ-dən çox əvvəl baş verib.
1917-ci il fevral inqilabı zamanı Ukrayna müstəqil oldu və 1920-ci ilə qədər belə qaldı. Yalnız bu xalqın (eləcə də Qafqaz xalqlarının) yeni SSRİ adı ilə Rusiyaya qayıtmasına haqq qazandırmaq üçün Lenin yeni milli siyasət apardı. Halbuki, bu siyasət Putin tərəfindən çiddi şəkildə tənqid olunur.
O zaman, yeni bir imperiya yaradan Lenin sözdə müttəfiq respublikalar yaratmaqla "Böyük rus şovinizmi"nin yadelli xalqlara tətbiq etdiyi müstəmləkəçi siyasətinə son qoymağa çağırdı. 1922-ci il dekabrın 30-da Rusiya, Belarus, Ukrayna və Qafqazı birləşdirən müqavilə əsasında SSRİ yarandı.
Yada salaq ki, 1945-ci ildən isə Ukrayna BMT-nin tamhüquqlu üzvüdür. Onun tam müstəqilliyi 1992-ci ildə tanındı (və sonra o, öz ərazisində yerləşən nüvə arsenalından imtina edərək azad bir dövlət olmağı öhdəsinə götürdü). Beləcə, tarixdən bildiyimiz kimi, Avstriya hər zaman Almaniyaya yad olduğu kimi Ukrayna da Rusiyaya yaddır.
"Le Monde", Fransa. 13 mart 2022.
Tərcümə etdi: Surxay Atakişiyev,
KONKRET.az