Qələbənin Azərbaycan imzası: Bakı nefti və milli diviziyaların şərəf yolu

İkinci Dünya müharibəsində faşizm üzərində qazanılan tarixi qələbə bəşəriyyətin xilası naminə atılmış ən mühüm addımlardan biri kimi yaddaşlara həkk olunub. Bu qanlı müharibədə faşizmin süquta uğradılmasında Azərbaycanın və Azərbaycan xalqının rolu misilsizdir. Həm ön cəbhədə göstərilən qəhrəmanlıqlar, həm də arxa cəbhədə Bakı neftinin sovet ordusunun əsas hərəkətverici qüvvəsinə çevrilməsi qələbənin təmin olunmasında həlledici faktorlardan biri olmuşdur.
KONKRET.az tarixi sənədlərə istinadən xəbər verir ki, müharibə boyu Bakı nefti sovet ordusunun yanacaq ehtiyacının 82-90%-ni qarşılayırdı. Təxminən 640 min azərbaycanlı istər hərbi səfərbərliklə, istərsə də könüllü olaraq sovet ordusu sıralarında müharibədə fəal iştirak etmiş, onlardan təxminən 300 min nəfəri döyüş meydanlarında həlak olmuşdur. Azərbaycanlılardan ibarət milli diviziyalar Ukraynanın, Krımın, Belorusiyanın, Balkanların, Polşanın və digər ərazilərin azad edilməsində böyük şücaət göstərmişlərdir.
77-ci dağatıcı diviziyası müharibəyə 1941-ci ilin dekabrında 51-ci ordunun tərkibində Kerç-Feodosiya desant əməliyyatı ilə başladı. Diviziya Kerç, Taman, Novorossiysk, Mozdok, Mineralni Vodı uğrunda gedən döyüşlərdə fərqlənmiş, Simferopolun azad edilməsində göstərdiyi qəhrəmanlığa görə Suvorov ordeni ilə təltif edilmişdi. Sevastopolun azad edilməsi uğrunda Sapun-qaradan başlanan döyüşlər 10 gün davam etdi, qələbə bayrağını 1943-cü ilin 7 mayında serjant Əbduləziz Qurbanov sancdı. Simferopol şəhəri düşməndən azad edildikdən sonra döyüşlərdə ən fəal iştirak edən 77-ci diviziyaya "Simferopol diviziyası" fəxri adı verildi. Bütövlükdə Krımın azad edilməsinə görə diviziyanın 3140 əsgər və zabiti orden və medallara layiq görüldülər.
223-cü atıcı diviziyanın döyüş yolu 1942-ci ilin yayından Şimali Qafqazdan başlayaraq, Ukrayna və Moldaviyadan, Bolqarıstan, Yuqoslaviya və Macarıstandan Avstriyanın paytaxtı Vyanaya qədər uzanmışdı. Diviziya 1945-ci il mayın 9-da Çexoslovakiyaya daxil olmuş və mayın 12-də Çeski Budlvitse şəhərində Amerika ordusunun hərbi hissələri ilə görüşmüşdü. Diviziyanın əsgər və zabitlərindən 3483 nəfər orden və medallarla təltif edilmişdi.
396-cı atıcı diviziya — İkinci Dünya müharibəsi illərində təşkil olunmuş milli atıcı diviziyadır. 1941-ci ilin avqustunda İranda 44-cü ordunun tərkibində olmuş, həmin ilin sonunda respublikanın Quba bölgəsinə gətirilərək Şimali Qafqaza göndərilmək üçün hazırlanmışdı. Diviziyanın ilk komandiri Q.Korçakov, komandir müavini polkovnik Əsədullayev, komissarı polkovnik Xavər Vəliyev olmuşdur. Şəxsi heyətinin əksəriyyəti azərbaycanlılardan ibarət olan diviziya 1941-ci ilin son günlərində Krım yarımadasına desant yolu ilə göndərildi və 51-ci ordunun tərkibinə daxil edildi.
416-cı atıcı diviziyanın tərkibinin, xüsusilə də komanda heyətinin 92%-i azərbaycanlılardan ibarət idi. 1942-ci ilin payızında diviziya Şimali Qafqazda 44-cü ordu, az sonra 58-ci ordu tərkibində Mozdok istiqamətində döyüşlərə başladı. Taqanroq şəhərinin azad edilməsində fəal iştirakına görə "Taqanroq diviziyası" adına layiq görüldü.
402-ci atıcı diviziya tərkib etibarilə 90% azərbaycanlılardan ibarət idi. 44-cü ordu tərkibində Şimali Qafqazda Terek çayının sağ sahilində Qroznı-Mozdok istiqamətində ağır döyüşlərdə iştirak etmiş və bu döyüşlərdə xüsusi rəşadət göstərmişdi.
271-ci atıcı diviziya 1941-ci ilin sentyabrında Azərbaycanda formalaşdırılmış mühüm hərbi birləşmələrdən biridir. Diviziyanın şəxsi heyətinin böyük hissəsini azərbaycanlı döyüşçülər təşkil edirdi. Bu hərbi hissə Şimali Qafqazdan başlayaraq Berlinə qədər şərəfli bir döyüş yolu keçmişdir. Xüsusilə Ukraynanın Qorlovka şəhərinin azad edilməsində göstərdiyi rəşadətə görə ona "Qorlovka diviziyası" fəxri adı verilmişdir.
Natiq Səlim,
KONKRET.az