Niyə Tramp İrana zərbəni təxirə saldı? - ŞƏRH

Donald Trampın İrana qarşı hərbi əməliyyatlara hazırlığı təxirə salmaq, əslində isə dondurmaq qərarı bir çox analitiklərin fikrincə tərəddüdün və ya taktiki fasilənin deyil, soyuq və praqmatik strateji hesablamanın nəticəsidir. Bu hesablamada hərbi arqumentlər siyasi, iqtisadi və daxili siyasi risklərin qarşısında geri plana keçib.
Bu mənada Trampın məntiqi onu ya "qərarsız", ya da "həddindən artıq sərt" kimi təqdim etməyə çalışan həm tənqidçilərindən, həm də tərəfdarlarından daha realist və hətta bir qədər sinik görünür.
Əsas amil sırf hərbi gücün məhdud imkanlarının düzgün qiymətləndirilməsi olub. Tramp Pentaqonun və kəşfiyyat qurumlarının hesabatlarına əsaslanaraq belə qənaətə gəlib ki, yüksək dəqiqlikli silahlarla, infrastruktur obyektlərinə endirilən genişmiqyaslı hava zərbələri belə İranda davamlı siyasi nəticəyə, yəni rejim dəyişikliyinə gətirib çıxara bilməz. İraq, Liviya və Suriya təcrübəsi göstərib ki, aviasiya obyektləri dağıda bilər, lakin siyasi sistemləri sındırmır, bəzi hallarda isə cəmiyyəti hakimiyyət ətrafında daha da birləşdirir.
İran nümunəsində risk daha yüksəkdir. Son həftələrdə ölkəni bürüyən və İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu tərəfindən sərt şəkildə yatırılan kütləvi etirazlar fonunda xarici hərbi zərbə ayətullaların xeyrinə işləyə, onları "xarici təcavüzə qarşı müdafiəçilər" kimi təqdim edə bilərdi. Tramp anlayır ki, İran rejiminin real aşınması yalnız daxildən – iqtisadi təzyiq, sosial tükənmə və legitimlik böhranı vasitəsilə mümkündür, Amerika raketləri ilə yox.
İkinci mühüm səbəb nəzarətsiz regional eskalasiya qorxusu olub. İrana istənilən zərbə demək olar ki, avtomatik olaraq zəncirvari reaksiyanı işə salır: Livan, Suriya, İraq və Yəməndəki proksi qüvvələr vasitəsilə cavab addımları, İsrailə zərbələr, ABŞ bazalarına hücumlar və Fars körfəzində gəmiçiliyin təhlükə altına düşməsi. Ağ Ev üçün bu, ABŞ-ın konkret məqsədləri, vaxt çərçivəsi və çıxış strategiyası olmayan genişmiqyaslı regional müharibəyə sürüklənməsi deməkdir. Halbuki Tramp siyasi kimliyini məhz Yaxın Şərqdə "sonsuz müharibələrdən" imtina vədinin üzərində qurub. Bu vədin pozulması onun "Amerikanı evə qaytaran" lider obrazına ciddi zərbə vurardı və elektoratı qarşısında əsas arqumentlərindən birini əlindən alardı.
Tramp risklərin iqtisadi ölçüsünü də son dərəcə sərt şəkildə nəzərə alıb. İranla müharibə demək olar ki, qaçılmaz olaraq neft qiymətlərinin kəskin artımına, maliyyə bazarlarında qeyri-sabitliyə və fond indekslərinin düşməsinə səbəb olardı. ABŞ prezidenti üçün iqtisadiyyat və fond bazarı siyasi legitimliyin əsas sütunlarıdır. Daxildə iqtisadi göstəricilərin pisləşməsi təkcə siyasi mübarizənin fonu yox, Tramp administrasiyasına inam böhranının katalizatoruna çevrilə bilərdi.
Üçüncü və bəlkə də həlledici amil ABŞ-ın daxili siyasəti olub. Konqresə aralıq seçkiləri ərəfəsində Tramp yaxşı anlayır ki, Nümayəndələr Palatasında çoxluğun itirilməsi demokratlara impiçment proseduruna yol açacaq. İstənilən irimiqyaslı böhran – istər hərbi, istərsə də iqtisadi – tərəddüd edən seçicilərin mövqeyini dəyişə və müxalifəti səfərbər edə bilər. Bu kontekstdə İrana zərbə güc nümayişi yox, siyasi intihara bərabər görünür. Tramp "sərt lider" imicinə müvəqqəti zərbə ilə hakimiyyətin real itirilməsi riski arasında seçim edirdi.
Və birincini seçdi.
Maraqlıdır ki, bu məntiq çərçivəsində Tramp Barak Obama ilə müqayisə olunmaq qorxusunu da ikinci plana keçirir. Obama "qırmızı xətləri" bəyan edib onları hərəkətlə təsdiqləməməkdə tənqid olunurdu. Tramp üçün isə belə müqayisələr həlledici deyil. Onun hesablamasına görə, imic itkisini aqressiv media strategiyası, yeni iqtisadi təşəbbüslər və ya diplomatik addımlarla kompensasiya etmək mümkündür. Lakin impiçment və hakimiyyətin itirilməsi geri dönüşü olmayan nöqtədir.
Nəticə etibarilə, İrana zərbənin təxirə salınması Tramp üçün əsas prioriteti açıq şəkildə göstərir: onun üçün hakimiyyətin təhlükəsizliyi xarici siyasətdə sərt obrazın nümayişindən daha vacibdir. O, qərarsızlıq ittihamlarına dözməyə hazırdır, amma siyasi varlığını risk altına qoymağa yox. Məhz buna görə də İran istiqaməti Tramp üçün hələlik hərbi eskalasiya deyil, təzyiq, sanksiyalar və gözləmə zonası olaraq qalır – ən azı risklər idarəolunan, daxili siyasi qiymət isə qəbulolunan görünənədək.
Natiq Səlim,
KONKRET.az