Vaşinqtonda yeni geosiyasi düzən: Azərbaycan regional gündəmi necə dəyişdi?

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin 2025-ci il avqustun 8–9-da Amerika Birləşmiş Ştatlarına səfəri həm Bakı–Vaşinqton münasibətlərinin inkişafında, həm də Cənubi Qafqazda yeni siyasi reallıqların formalaşmasında mühüm mərhələ kimi qiymətləndirilə bilər. Vaşinqtonda keçirilən görüşlər və əldə olunan razılaşmalar təkcə iki ölkə arasındakı münasibətlərin gələcək istiqamətlərini müəyyənləşdirmədi, eyni zamanda Azərbaycanla Ermənistan arasında sülh prosesinin yeni mərhələyə keçməsinə ciddi siyasi impuls verdi.
Əslində, burada iki paralel prosesdən söhbət gedir: bir tərəfdən, Azərbaycan–ABŞ münasibətlərinin daha strateji məzmun qazanması, digər tərəfdən isə Azərbaycan–Ermənistan münasibətlərində uzun illər davam edən qarşıdurmadan sülh gündəliyinə keçidin sürətlənməsi. Bu prosesləri bir-birindən ayrı təsəvvür etmək çətindir. Çünki Cənubi Qafqazda davamlı sülh və təhlükəsizlik mühitinin formalaşması həm regional dövlətlərin, həm də qlobal güclərin maraqlarının kəsişdiyi əsas istiqamətlərdən biridir.
Azərbaycan-ABŞ münasibətləri son onilliklər ərzində müxtəlif mərhələlərdən keçib. Enerji təhlükəsizliyi, terrorizmə qarşı mübarizə, regional təhlükəsizlik və nəqliyyat kimi istiqamətlərdə əməkdaşlıq mövcud olsa da, siyasi münasibətlər hər zaman eyni dinamika ilə inkişaf etməyib.
Xüsusilə əvvəlki ABŞ administrasiyası dövründə Vaşinqtonun Cənubi Qafqaz siyasətində müəyyən ziddiyyətli yanaşmalar müşahidə olunurdu. Azərbaycan–Ermənistan münasibətlərində də ABŞ-ın vasitəçilik səyləri müxtəlif səbəblərdən gözlənilən nəticəni vermirdi. Bunun fonunda regionda sülh prosesinin uzanması, qarşılıqlı etimadsızlığın qalması və təhlükəsizlik problemlərinin həllinin gecikməsi davam edirdi.
Lakin sonrakı mərhələdə ABŞ-ın regiona yanaşmasında müəyyən dəyişikliklərin baş verməsi Azərbaycanla münasibətlər üçün də yeni imkanlar yaratdı. Bakı ilə Vaşinqton arasında yüksək səviyyəli siyasi dialoqun intensivləşməsi, qarşılıqlı mesajların artması və strateji əməkdaşlıq perspektivlərinin gündəmə gəlməsi münasibətlərin əvvəlki çərçivədən kənara çıxmağa başladığını göstərdi.
Bu baxımdan Prezident İlham Əliyevin Vaşinqtona səfəri xüsusi siyasi əhəmiyyət daşıyırdı. Səfər çərçivəsində aparılan müzakirələr və verilən bəyanatlar iki ölkə arasında münasibətlərin gələcəkdə daha sistemli və institusional əsasda inkişaf etdirilməsinin mümkünlüyünü nümayiş etdirdi.
Bu prosesin ən mühüm nəticələrindən biri Strateji Tərəfdaşlıq Xartiyasının hazırlanması istiqamətində razılaşmanın əldə olunması idi. Belə bir sənədin gündəmə gəlməsi Azərbaycan–ABŞ münasibətlərinin yalnız ayrı-ayrı sahələr üzrə əməkdaşlıqdan daha geniş strateji çərçivəyə keçirilməsi baxımından diqqətçəkəndir.
Münasibətlərin transformasiyasını göstərən digər mühüm məqam ABŞ-ın Azərbaycana qarşı tətbiq etdiyi "907-ci düzəliş"lə bağlı məhdudiyyətlərin dayandırılması oldu.
Uzun illər ərzində "907-ci düzəliş" Bakı–Vaşinqton münasibətlərində siyasi həssaslıq yaradan məsələlərdən biri idi. Onun tətbiqinin dayandırılması isə ABŞ tərəfindən Azərbaycana münasibətdə yeni siyasi yanaşmanın formalaşdığına dair mühüm mesaj kimi qəbul oluna bilər.
Bu addımın əhəmiyyəti yalnız texniki və ya hüquqi məhdudiyyətin aradan qaldırılması ilə məhdudlaşmır. Məsələnin siyasi tərəfi daha önəmlidir. Çünki münasibətlərdə yeni səhifənin açılması üçün əvvəlki dövrdən qalan problemlərin aradan qaldırılması zəruri idi.
Beləliklə, Vaşinqtonun Bakı ilə münasibətlərdə daha praqmatik və qarşılıqlı maraqlara əsaslanan yanaşmaya üstünlük verməsi yeni əməkdaşlıq imkanlarının genişlənməsinə şərait yaradır.
Azərbaycan–ABŞ münasibətlərində yeni mərhələnin mühüm istiqamətlərindən biri də nəqliyyat və kommunikasiya layihələridir. Bu baxımdan TRIPP layihəsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Cənubi Qafqazda kommunikasiyaların açılması yalnız iqtisadi məsələ deyil. Nəqliyyat dəhlizləri həm də regionun geosiyasi gələcəyinə təsir edən əsas amillərdəndir. Azərbaycan uzun müddətdir ki, Şərqlə Qərbi, Şimalla Cənubu birləşdirən mühüm nəqliyyat qovşaqlarından birinə çevrilmək istiqamətində ardıcıl siyasət həyata keçirir.
TRIPP çərçivəsində əldə olunan razılaşmaların praktiki müstəviyə keçirilməsi də məhz bu baxımdan diqqət çəkir. Əgər layihə nəzərdə tutulan formada reallaşarsa, Cənubi Qafqazın nəqliyyat xəritəsində ciddi dəyişikliklər yarana bilər. Eyni zamanda Azərbaycan regionda yalnız enerji deyil, nəqliyyat və logistika təhlükəsizliyi baxımından da strateji aktor kimi mövqeyini daha da möhkəmləndirə bilər.
Bu baxımdan Bakı–Vaşinqton əməkdaşlığının yeni mərhələsində nəqliyyat məsələsinin ön plana çıxması təsadüfi deyil.
Sülh prosesinin arxasında uzun illərin mübarizəsi dayanır
Azərbaycanla Ermənistan arasında sülh prosesinin bugünkü mərhələyə gəlib çatması da bir neçə ayın və ya bir neçə görüşün nəticəsi deyil. Bu, uzun illər davam edən mürəkkəb hərbi-siyasi və diplomatik proseslərin yekunudur.
2020-ci il Vətən müharibəsi Cənubi Qafqazın siyasi və təhlükəsizlik reallıqlarını köklü şəkildə dəyişdi. Azərbaycan öz ərazi bütövlüyünü bərpa etməklə regional geosiyasi vəziyyətdə yeni mərhələnin əsasını qoydu. 2023-cü ildə keçirilən antiterror tədbirlərindən sonra isə Azərbaycanın ərazi bütövlüyü və suverenliyi tam bərpa edildi.
Bundan sonra Ermənistan qarşısında yeni reallıq yarandı. Artıq danışıqlar əvvəlki status-kvo çərçivəsində deyil, Azərbaycanın ərazi bütövlüyü və suverenliyi əsasında aparılmalı idi.
Məhz bu mərhələdən sonra sülh gündəliyi daha konkret məzmun aldı.
Azərbaycanın irəli sürdüyü beş əsas prinsip isə sülh müqaviləsinin siyasi və hüquqi çərçivəsini müəyyən edən əsas yanaşmalardan biri kimi çıxış etdi. Bu prinsiplərin mərkəzində dövlətlərin bir-birinin suverenliyinə, ərazi bütövlüyünə və siyasi müstəqilliyinə hörmət etməsi, ərazi iddialarından imtina və münasibətlərin qarşılıqlı şəkildə normallaşdırılması dayanırdı.
Bu mənada sülh prosesinin bugünkü nöqtəyə çatmasını yalnız son dövrdə baş verən diplomatik təmaslarla izah etmək doğru olmaz. Burada Azərbaycanın illər ərzində formalaşdırdığı siyasi xəttin və dəyişən regional reallıqların həlledici rolu olub.
Son dövrlərdə Ermənistanın özünü sülh prosesinin əsas təşəbbüskarı kimi təqdim etmək cəhdləri də diqqətdən kənarda qalmır. Lakin prosesə daha geniş tarixi perspektivdən baxdıqda, sülh gündəliyinin formalaşmasında Azərbaycanın ardıcıl mövqeyi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Azərbaycan uzun müddət ərzində problemin hərbi deyil, siyasi və diplomatik yolla həllinə çağırışlar edib. Bununla yanaşı, işğal faktının aradan qaldırılması və ərazi bütövlüyünün bərpasını sülhün əsas şərtlərindən biri kimi müəyyənləşdirib.
2020-ci il müharibəsindən sonra yaranmış yeni reallıq isə danışıqların məzmununu dəyişdirdi. 2023-cü ildən sonra isə sülh müqaviləsinin imzalanması üçün əsas maneələrdən biri olan ərazi bütövlüyü məsələsi faktiki olaraq yeni siyasi çərçivəyə keçdi.
Bu baxımdan Azərbaycanın sülh prosesindəki mövqeyi yalnız nəticəyə deyil, prosesin özünün formalaşmasına təsir göstərən əsas amillərdən biri kimi qiymətləndirilə bilər.
Azərbaycan–Ermənistan münasibətlərində sülh prosesinin nisbətən qısa müddətdə mühüm nəticələr verməsi başqa tarixi nümunələrlə müqayisədə də diqqət çəkir.
İkinci Dünya müharibəsindən sonra Avropada Fransa ilə Almaniya arasında münasibətlərin normallaşması uzun və mürəkkəb prosesdən keçmişdi. 1945-ci ildən başlayan yeni mərhələnin 1963-cü ildə Yelisey müqaviləsi ilə institusional xarakter alması göstərirdi ki, tarixi qarşıdurmalardan sonra davamlı sülhün qurulması zaman tələb edir.
Azərbaycan və Ermənistan nümunəsində isə 2020-ci il müharibəsindən sonra yaranan yeni reallıqdan 2025-ci ildə sülh gündəliyinin mühüm mərhələyə çatmasına qədər cəmi bir neçə il keçib.
Təbii ki, bu iki tarixi prosesi tam şəkildə eyniləşdirmək mümkün deyil. Lakin hər iki nümunə bir həqiqəti göstərir: uzunmüddətli qarşıdurmadan sonra sülh yalnız siyasi iradə, yeni reallıqların qəbul edilməsi və qarşılıqlı öhdəliklərin formalaşdırılması ilə mümkün olur.
2025-ci ilin avqustunda Vaşinqtonda baş verən proseslərin ən mühüm xüsusiyyəti də məhz bu iki istiqamətin — Azərbaycan–ABŞ münasibətlərinin və Azərbaycan–Ermənistan sülh prosesinin — eyni siyasi platformada kəsişməsi idi.
Azərbaycanın ABŞ-la münasibətlərini strateji səviyyəyə yüksəltməsi onun beynəlxalq mövqeyinin daha da güclənməsi baxımından əhəmiyyətlidir. Eyni zamanda Azərbaycan–Ermənistan sülh prosesinin ABŞ-ın iştirakı ilə yeni mərhələyə keçməsi Vaşinqtonun Cənubi Qafqazdakı rolunun da dəyişdiyini göstərir.
Burada Azərbaycanın regional mövqeyi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bakı artıq yalnız münaqişənin tərəfi kimi deyil, regionun təhlükəsizlik, enerji, nəqliyyat və iqtisadi gündəliyini formalaşdıran əsas aktorlardan biri kimi çıxış edir.
Bu reallıq ABŞ üçün də Azərbaycanla münasibətləri yeni müstəviyə çıxarmağı zəruri edir.
Bütün bu prosesləri bir xətt üzərində birləşdirən əsas məqam Azərbaycanın regional siyasətinin ardıcıllığıdır.
Ərazi bütövlüyünün bərpası, suverenliyin tam təmin olunması, sülh müqaviləsinin hazırlanması, regionda kommunikasiyaların açılması, nəqliyyat imkanlarının genişləndirilməsi və böyük güclərlə strateji əməkdaşlığın dərinləşdirilməsi eyni siyasi strategiyanın müxtəlif istiqamətləri kimi nəzərdən keçirilə bilər.
Vaşinqton görüşləri də bu baxımdan yalnız diplomatik tədbir deyil, daha geniş geosiyasi prosesin mühüm mərhələsi idi.
Azərbaycan–ABŞ münasibətlərinin yeni strateji çərçivəyə keçməsi ilə Azərbaycan–Ermənistan sülh prosesinin irəliləməsi bir-birini tamamlayan iki istiqamətə çevrilir. Bir tərəfdən Azərbaycan beynəlxalq müstəvidə mövqelərini möhkəmləndirir, digər tərəfdən isə regionda yeni təhlükəsizlik və əməkdaşlıq modelinin formalaşmasına töhfə verir.
Nəticə etibarilə, 2025-ci ilin avqustunda Vaşinqtonda əldə olunan razılaşmalar Cənubi Qafqaz üçün yeni siyasi mərhələnin başlanğıcı kimi qiymətləndirilə bilər. Bu mərhələnin əsas fərqi ondan ibarətdir ki, artıq söhbət yalnız münaqişənin nəticələrinin aradan qaldırılmasından deyil, postmünaqişə dövrünün yeni siyasi, iqtisadi və nəqliyyat reallıqlarının formalaşdırılmasından gedir.
Bu prosesin mərkəzində isə Azərbaycanın artan regional və beynəlxalq çəkisi dayanır. Bakı–Vaşinqton münasibətlərində strateji tərəfdaşlıq perspektivinin yaranması, sülh gündəliyinin konkret çərçivəyə salınması və regionun kommunikasiya imkanlarının genişləndirilməsi bir-birindən ayrı hadisələr deyil. Bunlar Cənubi Qafqazın yeni geosiyasi düzəninin formalaşmasının müxtəlif tərəfləridir.
Məhz buna görə 2025-ci ilin avqustunda Vaşinqtonda baş verənlər yalnız bir səfərin nəticələri ilə məhdudlaşmır. Bu hadisələr Azərbaycan üçün həm diplomatik, həm regional, həm də geosiyasi baxımdan tarixi bir mərhələnin başlanğıcı kimi dəyərləndirilə bilər.
Natiq Səlim,
KONKRET.az