Vurmaq, ya vurmamaq? - Trampın "İran çıxılmazı" və Vaşinqtonun sınağı

Vaşinqtonun Tehranla Pakistan vasitəsilə apardığı pərdəarxası danışıqların hələ də konkret nəticə verməməsi regionda gərginliyi son həddə çatdırıb. Məlumata görə, ABŞ-ın xüsusi nümayəndələri Kuşner və Uitkoffun rəhbərlik etdiyi bu təmaslar Dövlət Departamentinin peşəkar diplomatlarını kənarda qoyaraq, daha çox şəxsi sövdələşmə xarakteri daşıyır.
Donald Tramp Hörmüz boğazının gəmiçilik üçün açılması ilə bağlı verdiyi və aprelin 6-da başa çatan 10 günlük ultimatumun vaxtını daha bir gün – aprelin 7-si yerli vaxtla saat 20:00-a qədər uzadıb. Birjalara zərbə vurmamaq üçün bu saatı seçən Tramp, son tvitində "danışıqlarda konkret irəliləyiş olsa, müddət yenidən dəyişə bilər" deyərək geri çəkilmək üçün qapını açıq qoyub.
KONKRET.az xəbər verir ki, "Axios" nəşrinin yaydığı məlumata görə, tərəflər arasında 45 günlük müvəqqəti atəşkəs planı müzakirə olunurdu. Bu planın ilkin mərhələdə müharibəni dayandırması, yekun mərhələdə isə Hörmüz boğazının açılması və İranın nüvə proqramının taleyinin həllini nəzərdə tuturdu. Belə bir sxem Trampa "bataqlıqdan" çıxmaq şansı versə də, Tehrana dərhal heç bir öhdəlik qoymurdu. Lakin rəsmi Tehran bu təklifi rədd edərək qarşı tərəfə faktiki olaraq "kapitulyasiya" şərtləri təqdim edib. İran müvəqqəti atəşkəsdən imtina edərək Ukrayna müharibəsindəki Rusiya modelinə bənzər mövqe sərgiləyir: əvvəlcə müharibənin başa çatması şərtlərində razılaşmaq, yalnız sonra atəşi dayandırmaq. Üstəlik, Tehran regiondakı bütün münaqişələrin dayandırılmasını, İsrailin HƏMAS və Hizbullaha qarşı əməliyyatlarını bitirməsini, sanksiyaların tam ləğvini və İrana təzminat ödənilməsini tələb edir.
Tramp bu rədd cavabından sonra daha sərt və bəzən ziddiyyətli bəyanatlarla çıxış etməyə başlayıb. O, "İranın neftini özümə götürərdim, amma amerikalılar məni anlamaz" və ya "İranlılar bomba səsi eşitməyəndə kədərlənirlər" kimi ifadələrlə emosional fonu qızışdırır. ABŞ və İsrailin "fanatikləri sıradan çıxarıb dialoqa meyilli qüvvələr tapmaq" strategiyası hələ ki, nəticə vermir. İran rejimi gözləniləndən daha dözümlü çıxdı. Hətta yeni Ali Lider Müctəba Xameneyinin səhhəti ilə bağlı yayılan şayiələr və efirdə süni intellektlə hazırlanmış videoların göstərilməsi belə sistemin sarsılmadığını göstərir. Bu, beynəlxalq aləmdə "ölkəni fiziki olaraq mövcud olmayan şəxs də idarə edə bilər" kimi yeni bir texnoloji idarəetmə presedenti yaradır.
Hazırda Hörmüz boğazında vəziyyət kritikdir. Müharibədən əvvəl gündəlik 135 gəminin keçdiyi boğazdan ötən həftəsonu cəmi 20 gəmi keçib. Tehran boğazı yalnız "düşmən" ölkələr üçün bağladığını desə də, praktiki olaraq hər bir keçid üçün xüsusi icazə və qeyri-rəsmi olaraq 2 milyon dollara yaxın "təhlükəsizlik rüsumu" tələb olunur. SEPAH gəmiləri "təhlükəsiz marşrutla" müşayiət etmək müqabilində bu vəsaiti toplayır ki, bu da beynəlxalq dəniz hüququnun kobud şəkildə pozulmasıdır. Rusiya, Çin və Hindistan kimi "dost" ölkələr üçün belə bu rüsumun tətbiqi gündəmdədir. Əgər Tramp boğazın qismən açılmasını öz qələbəsi kimi qələmə verib geri çəkilsə, bu, beynəlxalq ticarətdə xaos yaradan bir presedent kimi tarixə düşəcək. Trampın "bu, əhəmiyyətli təklifdir, amma hələ kifayət deyil" deməsi onun növbəti dəfə "göz qırpmağa" hazır olduğundan xəbər verir.
Natiq Səlim,
KONKRET.az