3 oktyabr – Azərbaycanın dövlətçilik tarixində mühüm dönüş: "Ölkənin milli birliyə ehtiyacı var idi"

1993-cü il oktyabrın 3-də Heydər Əliyevin Azərbaycan Respublikasının Prezidenti seçilməsi ölkənin müstəqillik tarixində mühüm siyasi hadisələrdən biri hesab olunur.
Həmin dövrdə Azərbaycan mürəkkəb hərbi-siyasi vəziyyət, ərazi itkiləri, daxili qarşıdurmalar və dərin iqtisadi böhranla üz-üzə idi. Müstəqilliyin ilk illərində dövlət institutlarının formalaşdırılması, ölkədə siyasi sabitliyin təmin edilməsi, milli birliyin qorunması və ərazi bütövlüyünün müdafiəsi əsas çağırışlar sırasında yer alırdı. Sovet İttifaqının dağılmasından sonra müstəqilliyini bərpa edən Azərbaycan yeni dövlətçilik sisteminin qurulması, iqtisadi münasibətlərin yenidən təşkili və beynəlxalq aləmdə müstəqil siyasət yürütməsi kimi mürəkkəb vəzifələrlə qarşılaşmışdı. Bu proseslər Ermənistanla davam edən müharibənin yaratdığı hərbi və humanitar çətinliklər, eləcə də ölkə daxilindəki siyasi gərginlik fonunda daha da mürəkkəbləşirdi.
Həmin illərdə Azərbaycanda hakimiyyət böhranının dərinləşməsi, siyasi qüvvələr arasında qarşıdurmaların artması və idarəetmə sistemində yaranan problemlər dövlətçiliyin gələcəyi ilə bağlı ciddi narahatlıqlar doğururdu. Cəbhədəki uğursuzluqlar, ərazilərin işğalı, qaçqın və məcburi köçkünlərin sayının artması, iqtisadi tənəzzül və əhalinin sosial vəziyyətinin ağırlaşması ölkənin qarşısında təxirəsalınmaz həllini gözləyən məsələlər yaratmışdı.
Belə bir şəraitdə dövlət idarəçiliyinin möhkəmləndirilməsi, silahlı qüvvələrin təşkilatlanması, ölkənin müdafiə qabiliyyətinin artırılması və cəmiyyətdə siyasi birliyin təmin edilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı. Müstəqilliyin qorunması və dövlətin parçalanma təhlükəsinin aradan qaldırılması həmin dövrün əsas siyasi prioritetlərindən birinə çevrilmişdi.
Belə bir mürəkkəb şəraitdə Heydər Əliyevin Naxçıvandan Bakıya qayıtması və siyasi proseslərdə fəal iştirak etməsi ölkənin gələcək inkişaf istiqamətinin müəyyənləşməsində mühüm mərhələyə çevrildi. Həmin dövrdə Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin sədri olan Heydər Əliyev 1993-cü ilin iyununda ölkədə yaranmış siyasi böhran fonunda Bakıya dəvət edildi. İyunun 15-də Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin sədri seçilməsi onun ölkənin siyasi rəhbərliyində aparıcı mövqe tutmasına zəmin yaratdı. Bu hadisə sonradan Azərbaycanın müasir tarixində Milli Qurtuluş Günü kimi qeyd edilməyə başlandı. Heydər Əliyevin siyasi fəaliyyətinin yenidən Bakıda davam etməsi ölkədə hakimiyyət böhranının aradan qaldırılması, idarəetmənin mərkəzləşdirilməsi və dövlət institutlarının möhkəmləndirilməsi istiqamətində yeni mərhələnin başlanğıcı oldu.
1993-cü il oktyabrın 3-də keçirilən prezident seçkilərində Heydər Əliyevin Azərbaycan Respublikasının Prezidenti seçilməsi isə bu siyasi proseslərin mühüm nəticələrindən biri idi. Onun dövlət başçısı kimi fəaliyyətə başlaması ilə ölkədə siyasi sabitliyin təmin olunması, dövlət idarəçiliyinin təkmilləşdirilməsi, iqtisadi tənəzzülün qarşısının alınması və milli təhlükəsizliyin möhkəmləndirilməsi istiqamətində addımlar atıldı. Həmin dövrdə Azərbaycanın qarşısında duran ən ciddi məsələlərdən biri Ermənistanla müharibənin davam etməsi və ərazilərin işğalı təhlükəsi idi. Cəbhədəki vəziyyətin sabitləşdirilməsi, ordunun təşkilatlanması və hərbi əməliyyatların dayandırılması üçün diplomatik səylərin gücləndirilməsi dövlət siyasətinin əsas istiqamətlərindən birinə çevrildi. 1994-cü ilin mayında əldə edilən atəşkəs razılaşması hərbi əməliyyatların dayandırılmasına və ölkənin diqqətini digər mühüm dövlət quruculuğu məsələlərinə yönəltməsinə imkan yaratdı.
Bununla yanaşı, müstəqil Azərbaycanın iqtisadi əsaslarının formalaşdırılması, enerji potensialından səmərəli istifadə edilməsi və xarici investisiyaların cəlb olunması da həmin dövrün prioritetləri sırasında idi.
1994-cü ilin sentyabrında imzalanan "Əsrin müqaviləsi" Azərbaycanın beynəlxalq enerji bazarına inteqrasiyası, xarici iqtisadi əlaqələrinin genişləndirilməsi və uzunmüddətli iqtisadi inkişaf perspektivlərinin yaradılması baxımından mühüm hadisə oldu. 1995-ci ildə Konstitusiyanın qəbul edilməsi isə müstəqil dövlətin hüquqi əsaslarının möhkəmləndirilməsi, idarəetmə sisteminin formalaşdırılması və dövlət quruculuğu prosesinin institusional müstəviyə keçirilməsi baxımından əhəmiyyət daşıyırdı.
Bu addımlar Azərbaycanın müstəqil dövlət kimi siyasi və iqtisadi istiqamətlərinin müəyyənləşməsində mühüm rol oynadı.
Heydər Əliyevin prezidentliyi dövründə həyata keçirilən siyasət Azərbaycanın beynəlxalq münasibətlər sistemində mövqeyinin möhkəmləndirilməsinə, regional və qlobal əməkdaşlıq imkanlarının genişləndirilməsinə də yönəlmişdi. Ölkənin xarici siyasət prioritetlərinin müəyyənləşdirilməsi, beynəlxalq təşkilatlarla əlaqələrin inkişaf etdirilməsi və Azərbaycanın milli maraqlarının beynəlxalq müstəvidə müdafiəsi dövlət siyasətinin mühüm tərkib hissəsinə çevrildi. Eyni zamanda, iqtisadi islahatların aparılması, enerji sektorunun inkişafı və dövlət idarəçiliyinin yenidən qurulması sonrakı illərdə ölkənin inkişafına təsir göstərən əsas istiqamətlərdən oldu.
1993-cü ildə əsası qoyulan siyasi və dövlətçilik prosesləri Azərbaycanın sonrakı tarixi mərhələlərində də öz əksini tapdı. 2020-ci ildə 44 günlük Vətən müharibəsi nəticəsində Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün böyük hissəsinin bərpası, 2023-cü ildə isə ölkənin bütün ərazilərində suverenliyinin təmin edilməsi müstəqillik tarixinin mühüm hadisələri sırasına daxil oldu. Bu proseslər Azərbaycanın uzun illər ərzində həyata keçirdiyi hərbi, siyasi və diplomatik fəaliyyətin nəticələri kontekstində qiymətləndirilir. Bununla yanaşı, müstəqillik dövrünün ayrı-ayrı mərhələlərində qəbul edilmiş qərarların nəticələri, ölkənin siyasi inkişafına təsiri və dövlət quruculuğu təcrübəsi tarixçilər və siyasi ekspertlər tərəfindən müxtəlif aspektlərdən araşdırılır.
Bu baxımdan, 3 oktyabr 1993-cü il tarixi yalnız prezident seçkiləri ilə məhdudlaşmır, həm də Azərbaycanın müstəqil dövlət kimi formalaşması, siyasi sisteminin möhkəmləndirilməsi və gələcək inkişaf istiqamətlərinin müəyyənləşdirilməsi ilə bağlı mühüm tarixi mərhələni ifadə edir. Həmin dövrdə qəbul edilən qərarlar, həyata keçirilən siyasi və iqtisadi islahatlar, eləcə də ölkənin qarşılaşdığı hərbi-siyasi çağırışlara verilən cavablar müasir Azərbaycan tarixinin əsas mövzularından biri olaraq qalır. Bu tarixi günün əhəmiyyəti Azərbaycanın müstəqilliyinin ilk illərində üzləşdiyi çətinlikləri, dövlətçiliyin qorunması istiqamətində atılan addımları və sonrakı inkişaf mərhələlərini vahid tarixi kontekstdə nəzərdən keçirməyi zəruri edir.
Mövzu ilə bağlı KONKRET.az-a açıqlama verən politoloq Cavanşir Abbaslı bildirib ki, 1993-cü il oktyabrın 3-də Heydər Əliyevin Azərbaycan Prezidenti seçilməsi həmin ilin yay aylarından etibarən baş verən mühüm siyasi proseslərin məntiqi davamı idi.
Onun sözlərinə görə, Heydər Əliyevin Bakıya qayıdışı və ölkənin siyasi rəhbərliyində təmsil olunması Azərbaycanın mürəkkəb hərbi-siyasi vəziyyətdən çıxması baxımından əhəmiyyətli hadisə idi:
"Əslində, 3 oktyabrın təməli həmin ilin yay aylarından etibarən qoyulmuşdu. O zaman Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin sədri olan Heydər Əliyev dövrün hakimiyyət nümayəndələrinin müraciəti və xalqın tələbi ilə Bakıya qayıtmışdı. Daha sonra Ali Məclisin sədri seçildi və bir neçə ay sonra keçirilən prezident seçkilərində Azərbaycan Respublikasının üçüncü Prezidenti oldu. Bu tarix Azərbaycan üçün böyük əhəmiyyət daşıyır. Çünki həmin dövrdə ölkədə milli birliyə, siyasi sabitliyə və güclü dövlət idarəçiliyinə ciddi ehtiyac var idi.
Həmin vaxt torpaqlarımız ard-arda işğal olunur, ölkədə ağır hərbi-siyasi vəziyyət hökm sürürdü. Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün qorunması, daxili sabitliyin təmin edilməsi və xalqın vahid məqsəd ətrafında birləşdirilməsi olduqca vacib idi. Belə bir şəraitdə ölkəyə rəhbərlik edə biləcək, mövcud böhranın aradan qaldırılması istiqamətində addımlar atacaq siyasi liderə ehtiyac duyulurdu. Həmin dövrdə bu missiyanı Heydər Əliyev həyata keçirdi".
Politoloq qeyd edib ki, Heydər Əliyevin hakimiyyətə qayıdışından sonra ölkədə sabitliyin təmin olunması və müharibənin dayandırılması istiqamətində mühüm addımlar atılıb. Onun sözlərinə görə, 1994-cü ildə atəşkəsin əldə olunması Azərbaycanın gələcək inkişafı üçün yeni imkanlar yaradıb:
"Ən mühüm addımlardan biri həmin dövrdə hərbi əməliyyatların dayandırılmasına nail olmaq və atəşkəs razılaşmasını əldə etmək idi. Təbii ki, bütün problemlərin qısa müddətdə həlli mümkün deyildi. Hər bir prosesin öz zamanı var idi. Azərbaycan da həmin mərhələdə dövlətçiliyini möhkəmləndirmək, iqtisadiyyatını bərpa etmək və gələcəkdə ərazi bütövlüyünü təmin etmək üçün zəruri addımları atırdı.
Biz zamanımızı gözlədik və 2020-ci ildə Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə torpaqlarımızın böyük hissəsini işğaldan azad etdik. Bu, Azərbaycan tarixinin ən mühüm hadisələrindən biridir. Çünki müstəqilliyimizin ilk illərində qarşımızda duran əsas vəzifələrdən biri dövlətçiliyi qorumaq, ölkədə sabitliyi təmin etmək və gələcək inkişaf üçün möhkəm təməl yaratmaq idi".
C.Abbaslı vurğulayıb ki, müstəqilliyinin ilk illərini yaşayan Azərbaycan üçün təhlükəsizliyin təmin edilməsi, dövlət institutlarının möhkəmləndirilməsi və siyasi sabitliyin bərqərar olunması həyati əhəmiyyət daşıyırdı. Onun fikrincə, Heydər Əliyevin 1993-cü ildə hakimiyyətə qayıdışı məhz həmin dövrün mürəkkəb reallıqları fonunda xüsusi əhəmiyyət kəsb edib.
Politoloq əlavə edib ki, 3 oktyabr 1993-cü il hadisələrinin Azərbaycanın dövlətçilik tarixindəki əhəmiyyəti sonrakı illərdə baş verən proseslər fonunda da nəzərdən keçirilməlidir. Onun sözlərinə görə, həmin dövrdə əsası qoyulan dövlətçilik siyasəti Azərbaycanın müstəqil dövlət kimi möhkəmlənməsi və gələcək inkişafı baxımından mühüm mərhələ təşkil edib.
Aynurə İsmayıl
KONKRET.az