Milli suverenliyin texnoloji dayaqları: Azərbaycanın yeni inkişaf mərhələsi

Müasir dövrdə rəqəmsal texnologiyalar, süni intellekt, məlumat resurslarının idarə olunması və kibertəhlükəsizlik imkanları dövlətlərin inkişaf səviyyəsini və beynəlxalq rəqabət qabiliyyətini müəyyən edən əsas amillərdən birinə çevrilib. Dünyada gedən proseslər göstərir ki, rəqəmsal transformasiya artıq texnoloji yenilənmə proqramı deyil, dövlət idarəçiliyinin, iqtisadi inkişafın və milli təhlükəsizliyin ayrılmaz hissəsidir.
Azərbaycan da son illər ərzində bu reallıqları nəzərə alaraq rəqəmsal inkişafı dövlət siyasətinin əsas prioritetlərindən biri kimi müəyyənləşdirib. Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə həyata keçirilən islahatlar dövlət xidmətlərinin rəqəmsallaşdırılmasından başlayaraq innovasiya ekosisteminin qurulmasına, süni intellekt texnologiyalarının tətbiqinə, kibertəhlükəsizlik sisteminin gücləndirilməsinə və insan kapitalının inkişafına qədər geniş spektri əhatə edir.
2026-cı ilin fevral ayında Prezident İlham Əliyevin sədrliyi ilə keçirilmiş müşavirə və onun davamı olaraq Azərbaycan Respublikasının Rəqəmsal İnkişaf Şurasının yaradılması bu siyasətin yeni mərhələyə keçdiyini göstərən mühüm hadisələrdən biridir. Əgər əvvəlki dövrdə rəqəmsallaşma təşəbbüsləri müxtəlif qurumlar tərəfindən ayrı-ayrılıqda həyata keçirilirdisə, yeni model vahid strateji koordinasiya və mərkəzləşdirilmiş idarəetmə mexanizmini nəzərdə tutur. Bu isə rəqəmsal transformasiyanın epizodik layihələr toplusu deyil, dövlət siyasətinin sistemli istiqamətinə çevrildiyini göstərir.
Rəqəmsal İnkişaf Şurasının fəaliyyətinin rəqəmsallaşma, süni intellekt, innovasiya və kibertəhlükəsizlik kimi dörd strateji istiqamət üzərində qurulması təsadüfi deyil. Hər bir istiqamət ayrıca əhəmiyyət daşısa da, onların qarşılıqlı əlaqəsi vahid inkişaf modelinin formalaşdırılmasına xidmət edir. Müasir dünyada rəqəmsal xidmətlər olmadan innovasiya iqtisadiyyatının qurulması, güclü kibertəhlükəsizlik sistemi olmadan rəqəmsal dövlətin formalaşdırılması, insan kapitalına investisiyalar olmadan isə süni intellekt ekosisteminin inkişafı mümkün deyil.
Bu baxımdan Azərbaycanın həyata keçirdiyi siyasətin əsas fərqləndirici xüsusiyyəti texnologiyanın özünü məqsəd deyil, milli inkişafın və texnoloji suverenliyin təmin olunması üçün vasitə kimi qəbul etməsidir.
29 iyun 2026-cı ildə keçirilən Azərbaycan Respublikasının Rəqəmsal İnkişaf Şurasının ilk iclası da məhz bu yanaşmanın praktik ifadəsi kimi qiymətləndirilə bilər. Məlum olduğu kimi, Birinci vitse-prezident Mehriban Əliyevanın sədrliyi ilə keçirilən iclasda «Azərbaycan Respublikasında rəqəmsal inkişafın sürətləndirilməsinə dair 2026–2028-ci illər üçün Fəaliyyət Planı»nın icra vəziyyəti, qanunvericilik təşəbbüsləri və təhsilin rəqəmsallaşdırılması istiqamətində görülən işlər müzakirə olunub.
İlk iclasın gündəliyi göstərir ki, Şura sadəcə məşvərətçi platforma kimi deyil, strateji qərarların hazırlanması və icrasına nəzarət mexanizmi kimi nəzərdə tutulur. Burada diqqət çəkən digər mühüm məqam süni intellekt sahəsində qəbul ediləcək qərarların milli maraqlar prizmasından qiymətləndirilməsi ilə bağlı yanaşmadır. Son illərdə beynəlxalq münasibətlər sistemində geniş yayılmağa başlayan "texnoloji suverenlik" anlayışı məhz dövlətlərin strateji texnologiyalar üzərində nəzarət imkanlarının qorunmasını nəzərdə tutur. Azərbaycanın seçdiyi yanaşma da bu baxımdan qlobal tendensiyalarla səsləşir.
Rəqəmsallaşma istiqamətində həyata keçirilən tədbirlərin əsas məqsədi vətəndaşla dövlət arasındakı münasibətləri sadələşdirmək, xidmətlərin əlçatanlığını artırmaq və idarəetmənin səmərəliliyini yüksəltməkdir. "mygov" və "mygov Biznes" platformaları ətrafında formalaşdırılan vahid xidmət ekosistemi vətəndaşın müxtəlif dövlət qurumları arasında vaxt itirmədən xidmət əldə etməsinə imkan yaradır. Yaşa görə əmək pensiyasının və doğum müavinətlərinin proaktiv qaydada təyin olunması isə göstərir ki, söhbət sadəcə kağız sənədlərin elektronlaşdırılmasından deyil, idarəetmə fəlsəfəsinin dəyişdirilməsindən gedir.
Qeyd edim ki, bu istiqamətdə Estoniyanın məşhur X-Road modeli ən uğurlu beynəlxalq nümunələrdən biri hesab olunur. Həmin təcrübə göstərir ki, rəqəmsal dövlətin uğuru xidmətlərin sayından daha çox, dövlət qurumları arasında məlumat mübadiləsinin səmərəliliyindən və vətəndaş etimadından asılıdır. Azərbaycanın formalaşdırdığı yeni məlumat infrastrukturu da mahiyyət etibarilə eyni məqsədə – vətəndaşın dövlətlə münasibətlərində vaxt və resurs itkisinin minimuma endirilməsinə xidmət edir.
İnnovasiya sahəsində hazırlanmış qanunvericilik paketi isə Azərbaycanın texnologiya və startap ekosisteminin inkişafı baxımından son illərin ən mühüm təşəbbüslərindən biri hesab oluna bilər. SAFE, Convertible Note və ESOP kimi beynəlxalq maliyyə alətlərinin hüquqi dövriyyəyə daxil edilməsi ölkənin investisiya mühitinin beynəlxalq standartlara uyğunlaşdırılması istiqamətində ciddi addımdır. Bu dəyişikliklər təkcə yerli startaplar üçün deyil, xarici investorların Azərbaycan bazarına marağının artırılması baxımından da əhəmiyyətlidir.
Gürcüstan, Estoniya və BƏƏ təcrübəsi göstərir ki, vergi güzəştləri innovasiya mühitinin inkişafında mühüm rol oynasa da, əsas nəticə real iqtisadi fəaliyyətin formalaşdırılması ilə bağlıdır. Azərbaycan üçün də əsas vəzifə güzəştlərin innovasiya istehsalına, yeni iş yerlərinin yaradılmasına və texnologiya ixracına xidmət etməsini təmin etməkdir.
Süni intellekt sahəsində müəyyənləşdirilmiş prioritetlər təsdiq edir ki, Azərbaycan bu istiqamətdə yalnız texnologiyanın istehlakçısı olmaqla kifayətlənmək niyyətində deyil. Hesablama infrastrukturunun yaradılması, süni intellekt həllərinin dövlət xidmətlərinə inteqrasiyası və tənzimləyici sınaq mühitinin formalaşdırılması gələcək inkişaf üçün zəruri bazanı yaradır. Bununla belə, qlobal rəqabət şəraitində əsas üstünlüyün yalnız texniki imkanlarla deyil, düzgün seçilmiş tətbiq sahələri, insan kapitalı və çevik idarəetmə mexanizmləri ilə təmin olunacağı da nəzərə alınmalıdır.
Süni intellekt artıq yalnız texnoloji yenilik deyil, iqtisadi və siyasi rəqabətin əsas istiqamətlərindən biridir. Azərbaycanın bu sahədə müəyyən etdiyi prioritetlər hesablama infrastrukturu, tətbiqi həllər və tənzimləyici mexanizmlərin paralel inkişafını nəzərdə tutur.
Sinqapur təcrübəsi göstərir ki, orta güc sayılan dövlətlər qlobal rəqabətdə düzgün seçilmiş tətbiq sahələri və çevik tənzimləmə siyasəti ilə uğur qazana bilirlər. Bu baxımdan, Azərbaycan üçün də əsas hədəf milli maraqlara uyğun süni intellekt ekosisteminin formalaşdırılmasıdır.
Ölkəmizdə kibertəhlükəsizlik istiqamətində həyata keçirilən institusional dəyişikliklər isə rəqəmsal transformasiyanın təhlükəsizlik komponentinin gücləndirilməsinə xidmət edir. Milli Kibertəhlükəsizlik Agentliyinin yaradılması, SOC və CERT funksiyalarının vahid koordinasiya altında birləşdirilməsi müasir təhdidlərə qarşı daha çevik və sistemli reaksiya imkanları yaradır. Beynəlxalq təcrübə göstərir ki, rəqəmsal inkişafın dayanıqlılığı məhz kibertəhlükəsizlik sisteminin effektivliyindən asılıdır.
Təhsil sahəsində aparılan işlər isə uzunmüddətli perspektivdə bütün bu islahatların dayanıqlığını təmin edən əsas amildir. Rəqəmsal bacarıqların inkişafı, STEAM layihələrinin genişləndirilməsi və məktəblərin texnoloji imkanlarının artırılması gələcək innovasiya iqtisadiyyatının kadr bazasının formalaşdırılmasına xidmət edir.
Ümumilikdə təhlil göstərir ki, Azərbaycanda həyata keçirilən rəqəmsal inkişaf siyasəti texnologiyaların tətbiqindən daha geniş məna daşıyır. Söhbət yeni idarəetmə modelinin, innovasiya əsaslı iqtisadiyyatın və texnoloji suverenliyin formalaşdırılmasından gedir. Rəqəmsal İnkişaf Şurasının yaradılması və 2026–2028-ci illəri əhatə edən Fəaliyyət Planı da məhz bu məqsədə xidmət edən strateji yol xəritəsi kimi qiymətləndirilə bilər.
Hazırda Azərbaycanın qarşısında duran əsas vəzifə qəbul edilmiş qərarların ardıcıl icrasını təmin etmək, institusional mexanizmləri gücləndirmək və beynəlxalq təcrübədən əldə olunan nəticələri milli maraqlara uyğun şəkildə tətbiq etməkdir. Bu məqsədlərə nail olunduğu təqdirdə, ölkə təkcə regionun rəqəmsal mərkəzlərindən birinə çevrilməyəcək, həm də yeni texnoloji dövrdə öz milli maraqlarını qorumağa qadir olan rəqabətqabiliyyətli və dayanıqlı dövlət modelini formalaşdıracaq.
Elçin Mirzəbəyli
Milli Məclisin deputatı / azxeber.com