Orta Asiya rahat nəfəs ala bilər - Radikal islamçılar regiona nüfuz edə bilməyəcək - TƏHLİL

Dünyanın bir çox ölkələrində qadağan olunmuş Taliban hərəkatının nümayəndələri ilə Çin, ABŞ və Rusiya arasında mütamadi görüşlərdə əməkdaşlıq perspektivləri ciddi müzakirə olunur. Əlbəttə, bütün bunlar beynəlxalq ekspertlərin diqqətindən yayınmır.  Belə ki, Əfqanıstanda hakimiyyətə gəldikdən sonra bir çox dövlətlərin Taliban hərəkatı ilə birbaşa və ya dolayısı ilə qarşılıqlı əlaqədə olmasına baxmayaraq, yalnız indi bu hərəkatla münasibətlərin qurulması yeni mərhələdə prinsipial səviyyəyə çatıb. Artıq Taliban nümayəndə heyəti İrana və Pakistana bir sıra səfərlər edib. ABŞ-la uzun sürən danışıqlar nəticəsində Taliban bir neçə dəfə sülh sazişi imzalayıb.
Birləşmiş Ştatlar ənənəvi olaraq Əfqanıstan münaqişəsinin nizamlanmasında əsas oyunçulardan biri olub. Bu baxımdan ABŞ hakimiyyəti ilə Taliban hərəkatı arasında qarşılıqlı əlaqə artıq sensasiya deyil. Çünki bu dialoqun tarixi 2000-ci illərin əvvəllərindən başlayıb və 2020-ci ildə ABŞ silahlı qüvvələrinin Əfqanıstandan çıxarılmasına səbəb olub.
Amma bu gün ABŞ üçün vacibdir ki, Taliban hərəkatı İŞİD və digər təşkilatların yaraqlıları da daxil olmaqla, Əl-Qaidəyə sadiq qalan terror təşkilatları ilə mübarizə aparmaq öhdəliyini öz üzərinə götürsün. Əfqanıstanın müvəqqəti hökumətinə qarşı siyasətin yumşaldılması məhz bu amillərdən irəli gəlir. ABŞ prezidenti Co Bayden də rəsmi Vaşinqtonla Taliban arasında əməkdaşlığı təsdiqləyib.
Öz növbəsində Çin Əfqanıstanda "Bir kəmər, bir yol" layihəsinin həyata keçməsi məqsədilə yol infrastrukturu inşa edir. Ona görə də rəsmi Pekin ölkənin xaosa sürüklənməsinin və uyğur yaraqlıları üçün sığınacaq və ya tranzit dəhlizinə çevrilməsinin qarşısını almağa çalışır. Halbuki Çin Pakistanla narahat olduğu məsələlərlə bağlı birbaşa təmaslarını qurub. Amma buna baxmayaraq, Talibanla da sıx əlaqəlar yaratmaqla Əfqanıstandakı vəziyyəti sabitləşdirmək üçün əlindən gələni edir.
Hələlik Pakistan Əfqanıstanın Taliban tərəfindən ələ keçirilməsi ssenarisini yalnız qismən dəstəkləyir və İran da Talibanla danışıqlar aparır, çünki digər ölkələr kimi regionda qeyri-sabitlikdən narahatdır.
Bu yaxınlarda o da məlum olub ki, Rusiya da Talibanla fəal əlaqə saxlamağa başlayıb. Formal olaraq, Rusiya tərəfinin Taliban hərəkatı ilə əlaqələri uzun müddətdir, ən azı 2007-ci ildən mövcud olsa da, yalnız 2020-ci ildə bu əlaqələr rəsmiləşib. Son görüşlərdə çox güman ki, Rusiyanın Əfqanıstandakı geosiyasi maraqları müzakirə olunur və tamamilə mümkündür ki, ABŞ-ın bu regiondakı siyasəti iflasa uğradıqdan sonra rəsmi Kreml öz təsirini artırmaq niyyətindədir. Məsələn, diqqətəlayiqdir ki, bu ilin iyul ayının ortalarında Rusiyanın Kabildəki fövqəladə və səlahiyyətli səfiri Dmitri Jirnov Taliban diplomatiyasının rəhbəri Əmir Xan Müttəkini Əfqanıstan üzrə Moskva formatında məsləhətləşmələr toplantısında iştirak etmək üçün Rusiyaya səfərə dəvət edib.
Qeyd edək ki, Əfqanıstanla bağlı Moskva formatında məsləhətləşmələrin görüşləri adətən ildə bir dəfə Rusiyanın paytaxtında keçirilir və Ali Məhkəmənin qərarı ilə Rusiya ərazisində fəaliyyəti qadağan edilən Taliban hərəkatı Moskva formatının işində dəfələrlə iştirak edib. Belə bir səfər sonuncu dəfə 2021-ci ilin oktyabrında, demək olar ki, Kabilin ələ keçirilməsindən dərhal sonra olub.
Dünya siyasi arenasında əsas oyunçuların Əfqanıstanın müvəqqəti hökuməti ilə münasibətləri yaxşılaşdırmaq istəyi Orta Asiya ölkələrinə əhəmiyyətli fürsətlər yaradır. Çünki Əfqanıstanla həmsərhəd rayonlarda vəziyyət nə qədər sabit olsa, radikal islamçıların region ölkələrinə nüfuz etməsi və onların təsirini yayma riski bir o qədər az olar.
KONKRET.az-ın ARAŞDIRMA QRUPU
P.S. Yazıda Qazaxıstan beyin mərkəzlərinin məlumatlarından və təhlillərindən istifadə edilib.