Bütün risklər gözə alındı: Hesab ödəmə vaxtıdır - Benzin, İranla müharibə, sonu görünməyən böhran

Donald Tramp böyük oynamağı sevir. Miqyaslı qərarlar, sərt bəyanatlar, kəskin danışıqlar və maksimum risklər… Lakin böyük siyasətin xoşagəlməz bir xüsusiyyəti var: bəzən geosiyasi ambisiyaların hesabını prezident yox, adi vətəndaş ödəyir.
Həm yanacaqdoldurma məntəqəsində, həm supermarketdə, həm çatdırılma xidmətlərinin qiymətində, həm də ailə büdcəsində…
Noyabrın 3-də keçirilən seçkilərdə amerikalı seçicilər bunun onlar üçün nə qədər vacib olduğunu nümayiş etdirdilər.
Respublikaçılar Konqresin hər iki palatasına nəzarəti itirdilər. Demokratlar Senatda və Nümayəndələr Palatasında çoxluğu əldə etdilər.
Beləliklə, Donald Tramp yeni siyasi reallıqla üz-üzə qaldı. Qarşıdakı iki il ərzində Ağ Ev əvvəlkindən daha çox hallarda siyasi rəqibləri ilə razılığa gəlmək məcburiyyətində qala bilər.
BENZİN QİYMƏTLƏRİNDƏN GƏLƏN İLK ZƏRBƏ
Artıq benzin və dizelin qiyməti aralıq seçkilərin keçirildiyi gün üçün rekord həddə çatıb. Amerikalı seçicilərin təxminən 90 faizi yaşayış xərclərini səsvermə qərarına təsir edən mühüm və ya həlledici amil kimi göstərib. Bu isə çox şeyi izah edir. Vaşinqtonda geosiyasət, strateji maraqlar və milli təhlükəsizlik məsələləri aylarla müzakirə oluna bilər. Ancaq Kanzas ştatında fermer traktoruna yanacaq doldurmalıdır. Yük maşını sürücüsü avtomobilini hərəkətdə saxlamalıdır. Adi ailə isə valideynlərin hər gün işə getdiyi avtomobilin yanacaq xərcini ödəməlidir.
Dizelin bahalaşması isə çox vaxt yük maşınları ilə daşınan məhsulların da qiymətinin artmasına səbəb olur. Ərzaqdan tikinti materiallarına qədər… Tramp fermerlərə dəstək məqsədilə 8 milyard dollarlıq yardım proqramı elan etsə də, ödənişlər seçkilərədək həyata keçirilmədi.
Nəticədə, ənənəvi olaraq respublikaçılara səs verən seçicilər arasında belə narazılıq və suallar artmağa başladı: Niyə Amerikadan uzaqda gedən müharibənin iqtisadi yükünü ABŞ vətəndaşları öz evlərində hiss etməlidir?
Əlbəttə, demokratların da sabahdan etibarən yanacağın qiymətini aşağı salacaq sehrli düyməsi yoxdur. Neftin qiyməti dünya ticarətindən, dəniz marşrutlarının təhlükəsizliyindən, hasilat həcmindən və heç bir siyasi partiyanın tam nəzarət edə bilmədiyi çoxsaylı amillərdən asılıdır. Amma bahalı benzinin siyasi nəticələri artıq özünü göstərib.
KONQRES VƏ FEDERAL MƏHKƏMƏLƏR: AĞ EV ÜÇÜN YENİ MANEƏLƏR
Seçkilərin nəticələri uzunmüddətli siyasi nəticələr doğura bilər. Trampın ikinci prezidentlik dövründə respublikaçıların nəzarətində olan Senat ömürlük səlahiyyətlərə malik 56 federal hakimin təyinatını təsdiqləyib. Prezidentin ilk hakimiyyət dövründə isə daha 234 hakimin namizədliyi təsdiqlənmişdi. Bu, Trampın siyasi irsinin mühüm hissəsidir.
Lakin 2027-ci il yanvarın 3-dən etibarən Senata nəzarətin demokratlara keçməsi Ağ Evin vəziyyətini xeyli çətinləşdirə bilər. Bundan sonra hakimlərin, nazirlərin və bir sıra digər yüksək vəzifəli şəxslərin təyinatlarının təsdiqlənməsi daha mürəkkəb siyasi prosesə çevriləcək. Xüsusilə də ABŞ Ali Məhkəməsində vakant yer yaranacağı təqdirdə.
Respublikaçılar hazırkı Konqresin səlahiyyət müddətinin başa çatmasına qədər mümkün qədər çox təyinatı təsdiqlətməyə çalışacaqlar. Demokratlar isə növbəti namizədlərin hər birini ciddi yoxlamadan keçirməyə hazırlaşırlar.
Beləliklə, Vaşinqtonda indiyədək müşahidə olunan sürətli təyinat prosesinin yerini aylarla davam edən siyasi müzakirələr tuta bilər. Amerika siyasi sistemi bir daha xatırladacaq ki, ölkədə bütün hakimiyyət yalnız prezidentin əlində cəmləşməyib.
İRANLA MÜHARİBƏ: TRAMPIN ƏN ÇƏTİN SEÇİMİ
ABŞ-ın İranla müharibəsi artıq səkkiz aydır davam edir. Tramp administrasiyası hərbi əməliyyatları Tehranın nüvə silahı əldə etməsinin qarşısını almaq və Amerikanın maraqlarını qorumaq zərurəti ilə izah edir.
Bunlar partiya şüarlarına sığışdırıla bilməyəcək qədər ciddi milli təhlükəsizlik məsələləridir.
Lakin münaqişə bir çox amerikalının gözlədiyindən daha mürəkkəb və bahalı oldu.
Hörmüz boğazı ətrafında qeyri-sabitlik, gəmiçilik üçün yaranan təhlükələr, neft qiymətlərindəki dalğalanmalar və uzanan qarşıdurma dünya iqtisadiyyatına ciddi təsir göstərdi.
Tramp özü də İranla müharibənin və benzinin bahalaşmasının respublikaçıların seçkidəki məğlubiyyətinə təsir etdiyini etiraf edib. Bununla yanaşı, o, hərbi əməliyyat qərarını zəruri hesab etdiyini bildirib.
İndi isə prezident üç əsas seçim qarşısındadır.
Birinci ssenari: İrana qarşı zərbələri davam etdirmək və ya genişləndirmək.
Bu, Tehrana hərbi təzyiqi artıra bilər. Lakin eyni zamanda münaqişənin daha da alovlanması və enerji qiymətlərinin yüksəlməsi riskini gücləndirir.
İkinci ssenari: Mövcud təzyiq siyasətini saxlamaq.
Dəniz blokadası, məhdud hərbi əməliyyatlar və sanksiyalar Vaşinqtona İrana təsir imkanlarını qorumağa şərait yarada bilər. Ancaq bu strategiya müharibənin tezliklə başa çatacağına zəmanət vermir.
Üçüncü ssenari: Diplomatik razılaşma axtarmaq.
Belə bir razılaşma gərginliyi azaltmaqla yanaşı, enerji bazarlarında sabitliyin bərpasına da kömək edə bilər. Lakin İranın nüvə proqramı, regional təhlükəsizlik və əldə olunacaq razılaşmaların icrasına dair təminatlar kimi mürəkkəb məsələlər hələ də həllini gözləyir.
Bu variantların heç biri asan nəticə vəd etmir. Seçkilərdən sonra Ağ Evin qarşılaşdığı əsas problemlərdən biri də məhz budur.
ABŞ-ı İNDİ NƏ GÖZLƏYİR?
Yanvar ayından etibarən Vaşinqtonda hakimiyyət bölgüsünün yeni mərhələsi başlayacaq.
Demokratlar araşdırmalar aparmaq, büdcə qərarlarına nəzarət etmək və prezidentin bir sıra təyinatlarına mane olmaq imkanları əldə edəcəklər.
Tramp isə prezident səlahiyyətlərini, veto hüququnu, icra hakimiyyətinə rəhbərliyi və xarici siyasət sahəsində geniş qərarvermə imkanlarını qoruyub saxlayacaq.
Bu şəraitdə bir neçə ssenari mümkündür.
Birinci ssenari – siyasi qarşıdurma. Ağ Ev və Konqres bir-birinin təşəbbüslərini bloklamağa çalışacaq. Nəticədə bir çox mühüm qərarın qəbulu çətinləşə bilər.
İkinci ssenari – məhdud kompromislər. Büdcə, iqtisadiyyat və hər iki partiyanın maraqlarının üst-üstə düşdüyü məsələlərdə müəyyən razılaşmalar əldə oluna bilər.
Üçüncü ssenari – xarici siyasətə daha çox diqqət. Prezidentin bu sahədə daha geniş müstəqil səlahiyyətlərə malik olması administrasiyanın diqqətini beynəlxalq məsələlərə yönəldə bilər.
Lakin İranla müharibə artıq bir həqiqəti ortaya qoyub: xarici siyasətdə verilən qərarlar çox qısa müddətdə ölkə daxilində ciddi iqtisadi problemlərə çevrilə bilər.
TRAMPIN BÜTÜN RİSKLƏRİ GÖZƏ ALMASI ÖZÜNÜ DOĞRULTDUMU?
Müharibənin strateji nəticələri barədə yekun fikir söyləmək hələ tezdir. Əgər ABŞ regionun təhlükəsizliyini təmin edən, nüvə risklərini məhdudlaşdıran və uzunmüddətli sabitliyə zəmin yaradan razılaşmaya nail olarsa, hərbi əməliyyatın siyasi qiymətləndirilməsi dəyişə bilər.
Ancaq münaqişə uzanarsa, qiymətlər yüksək səviyyədə qalarsa və diplomatik çıxış yolu tapılmazsa, Tramp administrasiyasına ünvanlanan suallar daha da artacaq.
Bir nəticə isə artıq aydındır: amerikalı seçicilər gündəlik yaşayış xərclərinin onlar üçün ən azı xarici siyasətdəki böyük uğurlar qədər əhəmiyyətli olduğunu nümayiş etdirdilər.
Müharibələr prezidentlərin qərarı ilə başlaya bilər. Lakin onların iqtisadi nəticələrinin yükünü milyonlarla insan daşıyır.
Səsvermə vaxtı çatanda isə insanlar yalnız Ağ Evdən səslənən bəyanatları xatırlamırlar. Onlar yanacaqdoldurma məntəqəsində aldıqları qəbzə də baxırlar.
AMERİKANI YENİ SİYASİ MƏRHƏLƏ GÖZLƏYİR
Qarşıdakı iki il Ağ Ev və yeni Konqresin kəskin siyasi rəqabəti amerikalıların real problemlərinin həllinə yönəldə bilib-bilməyəcəyini göstərəcək.
Çünki partiyalardan birinin seçkidə qələbə qazanması öz-özlüyündə benzinin ucuzlaşması, ipoteka kreditlərinin əlçatan olması və dünyanın daha təhlükəsiz hala gəlməsi demək deyil.
ABŞ üçün indi əsas məsələ yalnız İranla müharibənin taleyi deyil. Eyni zamanda ölkə daxilində iqtisadi sabitliyi qorumaq, artan yaşayış xərclərini azaltmaq və siyasi parçalanmanın dərinləşməsinin qarşısını almaqdır.
Bəs sizcə, hazırda ABŞ üçün hansı məsələ daha vacibdir: İranla razılaşmaya nail olmaq, yaşayış xərclərini azaltmaq, yoxsa daxili islahatlara üstünlük vermək?
Ağagül Mürsəlov,
KONKRET.az